Publiek dwingt filosofen uit ivoren toren
Vrijdag 23 April 2010 at 11:25 pm Vijf filosofie- boeken dingen mee naar de Socrates-wisselbeker. De winnaar wordt morgen bekend, tijdens de Nacht van de Filosofie in Amsterdam. Vijf gesprekken met de genomineerden.
Erno Eskens - Democratie voor dieren
Erno Eskens (1964) stond in 2002 aan de wieg van de Socratesprijs en is dit jaar zelf genomineerd. Maar de filosoof, toen nog hoofdredacteur van Filosofie Magazine, heeft volgens eigen zeggen geen invloed meer op de nominaties. Naast zijn werk als uitgever schreef hij Democratie voor dieren, een lofzang op dierenrechten.
In dit genomineerde boek betoogt hij dat er geen geweld nodig is om dierenrechten af te dwingen. Ze moeten alleen beter worden uitgelegd. Dan zal ieder weldenkend mens begrijpen dat deze rechten in een democratie besloten liggen.
Rob Wijnberg
Eskens is vereerd op de shortlist te staan. „Op de longlist stonden boeken die ik hoog heb zitten en die het niet gehaald hebben, zoals ’Nietzsche en Kant lezen de krant’ van Rob Wijnberg. Dat was toch een goedverkopend boek vorig jaar.”
Geen onzin
Maar hij denkt dat populariteit voor de jury niet doorslaggevend is. „Met de lancering van de prijs wilden we toentertijd boeken in het zonnetje zetten die voor een breed publiek toegankelijk zijn, maar filosofisch wel deugen. Geen onzin dus. En nadat je het uit had, moest je anders tegen de wereld aankijken. Die prikkel speelt als criterium nu ook nog een grote rol bij de jury.”
Tegen populisme
Toch heeft Eskens niets tegen popularisering van filosofie. „Of je filosoof bent of niet, we formuleren een leven lang gedachten. Filosofie kan daarbij helpen en wellicht gaat ze populisme tegen. Een mens is als een vrachtwagen; zonder lading hobbelt hij alle kanten op. Met wat bagage ligt hij stabieler.”
Mieke Boon en Peter Henk Steenhuis - Filosofie van het kijken
„Als ik dit boek alleen had geschreven, zou het nooit genomineerd zijn.” Hiermee zwaait filosoof Mieke Boon (1961) lof toe aan Trouws filosofie-redacteur en co-auteur Peter Henk Steenhuis. Hun Filosofie van het kijken. Kunst in ander perspectief is een weerslag van gesprekken die ze voerden over de manier waarop we kijken en oordelen, aan de hand van afzonderlijke kunstwerken.
Spanning
De interviewvorm maakt het boek bijzonder toegankelijk. Belangrijk, meent de universitair hoofddocent, om een groter publiek te bereiken dat daardoor filosofisch kan leren denken. Het schrijven voor academici en voor het grote publiek levert een spanning op die volgens haar toeneemt omdat de populariteit van filosofie groeit.
Alternatieve denkwijzen
Maar, zegt ze, het zijn verschillende genres met elk een ander doel. „Binnen de academische gemeenschap probeer je ideeën op het scherp van de snede te verdiepen. Voor een breed publiek leg je verbanden met de sociale consequenties van die ideeën. Je schetst een alternatief voor algemeen geaccepteerde denkwijzen. Toegankelijke betogen voor buitenstaanders hebben niet per se minder kwaliteit.”
Goede filosofische boeken zijn afgevallen met de keus van de jury, beaamt Boon. „Voorkeuren spelen een rol. Maar nominaties van jury’s zijn minder willekeurig dan ze lijken. Als ik met andere docenten scripties beoordeel, zijn we het vaak eens over wat goed is. We letten op taalgebruik, helderheid, interessante, nieuwe ideeën en vormgeving. En zo’n meerkoppige jury is toch een afspiegeling van een groter publiek.”
Marli Huijer en Reinjan Mulder - Opnieuw beginnen
We hebben het toch niet gek gedaan, als je ziet welke boeken zijn afgevallen.” Want of het goed werd, bleef filosoof Marli Huijer (1955) zich tijdens het schrijven van Opnieuw Beginnen wel afvragen. Samen met literatuurcriticus Reinjan Mulder onderzocht ze de behoefte van de mens om het roer radicaal om te gooien. Kunnen we het verleden gewoonweg achter ons laten door aan een andere partner, leefomgeving of baan te beginnen?
Stijgende verkoop
Het duo, dat de verkoopcijfers van het boek zag stijgen sinds de nominatie, vindt de keuzes van de jury degelijk. Huijer: „Toegankelijkheid en kwaliteit wegen zwaar, gelet op nominaties en vorige winnaars.”
De bijzonder hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit denkt dat het met willekeur wel meevalt. Zelf jureert ze eens in de twee jaar voor de Spinozalens. Deze internationale prijs gaat naar een befaamd denker over ethiek en samenleving.
„Jureren is een proces tussen meer mensen waarbij langzaam een kandidaat komt bovendrijven uit een groot aantal werken. Je bereikt overeenstemming over kwaliteit, actualiteit, en de toon waarop de denker een vaak moeilijke theorie voor een breder publiek vertaalt. Daarnaast moet je de keus naar de buitenwereld kunnen verantwoorden.”
Kat in de zak
Filosofieboeken voor een breder publiek kunnen laten zien dat filosofen zelfstandig nadenken over actuele vraagstukken, zegt Huijer. „Daarbij gebruiken ze filosofische begrippen en werk van voorgangers.” De Socrates-prijs stimuleert volgens haar de productie van deze boeken en zo de verwondering over het leven bij meer mensen. „En het publiek weet dat het met een deskundig juryoordeel geen kat in de zak koopt.”
Luuk van Middelaar - De passage naar Europa
“Fijn dat de jury mijn boek als filosofisch waardeert.” Want dat is De passage naar Europa ook, volgens auteur Luuk van Middelaar (1973). De filosoof en historicus onderzocht in zijn bewerkte proefschrift de bron van zestig jaar Europese politieke ontwikkelingen, waarbij hij niet om de ’oervraag’ van de politieke filosofie heen kon, wat politiek dan is. „En die is alleen te beantwoorden door concrete gebeurtenissen bij de kop te nemen.”
Geneuzel
Van Middelaars boek is bestemd voor academicus en leek. „Het is stimulerend om de spanning op te zoeken tussen schrijven voor de ene en de andere doelgroep. Het grotere publiek dwingt je om problemen zo bondig mogelijk weer te geven en het woud van secundaire literatuur te wieden. Dat schept ruimte in je hoofd om grotere verbanden te zien en tot de kern van het probleem door te dringen Dat helpt de wetenschap verder. Specialisten zijn toch geneigd om in geneuzel te blijven hangen.”
Ritueel
De Socrates-wisselbeker schept volgens Van Middelaar een publieke ruimte voor alle Nederlandstalige filosofieboeken. „Die filosofen zijn gewoonlijk in hun eigen hoekje op een krant of universiteit bezig met logica of middeleeuwse esthetica. Het jaarlijkse ritueel van een gezaghebbende jury die het meest prikkelende filosofieboek aanwijst, geeft al dat werk in één klap een plek.”
Gerard Visser - Niets cadeau
Gerard Visser (1950) vraagt zich af of hij het beste filosofische boek van 2009 heeft geschreven. Dat zijn Niets cadeau Een filosofisch essay over de ziel’ op de shortlist is beland, zal volgens de hoofddocent cultuurfilosofie vooral met de toegankelijkheid te maken hebben.
Visser schreef het betoog, waarin hij het zielsbegrip onder de loep neemt, als jaarlijks essay voor het Thijmgenootschap, een vereniging voor wetenschap en levensbeschouwing. Hij hield daarbij al rekening met een breder publiek.
Gevaar
De filosoof is huiverig voor de nominatie ’meest prikkelende filosofieboek’. „Het gevaar is dat auteurs hierdoor voor vluchtige thema’s kiezen die het op dit moment goed doen. ’Meest uitdagende’ is een voorzichtiger, betere uitdrukking.”
Over tijdlozer onderwerpen kan volgens Visser prima uitdagend geschreven worden. „Negen van de tien keer zullen filosofen een uitdagend en toegankelijk artikel in hun moedertaal als hun beste publicatie beschouwen.”
'Maak toegankelijk'
Als je als filosoof wilt meetellen, zegt Visser, moet je grondig op de hoogte zijn van de filosofische traditie. En ’in discussie gaan’ met de belangrijkste wijsgerige posities uit de twintigste eeuw. Daaraan ontbreekt het bij Nederlandse filosofen volgens hem nog wel eens. „Maar blijf niet opgesloten in de toren van je specialisme, maak het toegankelijk.” De Socrates-prijs, denkt hij, zal hieraan op termijn zeker meer gaan bijdragen.
Socrateswisselbeker voor de negende maal uitgereikt
De Socrateswisselbeker gaat jaarlijks naar de auteur van het meest prikkelende, Nederlandstalige filosofieboek dat in het jaar ervoor verscheen. Uit een longlist van ruim tachtig boeken koos de jury vijf werken voor een shortlist. Hieruit selecteerde zij de winnaar die uitgeroepen wordt tijdens de Nacht van de Filosofie, op 9 april in Amsterdam. In de jury zitten Florentijn van Rootselaar (Filosofie Magazine), Frans Jacobs (Universiteit van Amsterdam), Leonie Breebaart (Trouw) en Anna Luyten (De Morgen).
De eerste filosoof die de beker in ontvangst nam was Michiel Leezenberg, in 2002. Na hem waren dat onder meer Frank Ankersmit en Hans Achterhuis.
Op 8 april gepubliceerd in Trouw en op Trouw Religie & Filosofie
0 kudos
Trackback link:Zet Javascript aan om een Trackback URL te genereren