Cultuzine

De diepte in op Marx Zomerschool

2011-03-13T16:41:00+01:00

Zijn marxisme en religie verenigbaar? Op de Marx Zomerschool bogen bezoekers zich over die vraag. „Religie geeft een vals broederschapsgevoel, om het verschil tussen rijk en arm te bedekken.”

“Als je na de lezing iets wilt zeggen, zet ik je naam op de lijst”, deelt een jonge vrouw het publiek mee. Ze zit achter een tafel met een rood kleed. “Na drie minuten spreektijd tik ik af.” Naast haar staat Arwin van der Zwan in de startblokken om aan zijn inleiding over de Italiaanse marxist Antonio Gramsci en het klassenbewustzijn te beginnen. Na een half uur kunnen de dertig aanwezigen drie kwartier over het thema discussiëren.

In het ZIMIHC-huis voor amateurkunst in Utrecht hielden de Internationale Socialisten (IS) vorige week zondag hun jaarlijkse Marx Zomerschool. Acht bijeenkomsten moesten de bezoekers ´inhoud, diepgang en toegankelijk marxisme´ bieden, volgens de wervende flyer. Leden van de IS, een activistische beweging tegen onder meer kapitalisme en oorlog, hielden inleidingen over de Spaanse Burgeroorlog, ‘hervorming of revolutie?’ en de traditie van de IS.

Uitgebuit
“Antonio Gramsci schrijft in de gevangenis dertig schriftjes vol met een analyse van de mislukte arbeidersrevolutie”, vertelt spreker Van der Zwan. De denker en eerste leider van de Italiaanse Communistische Partij werd begin twintigste eeuw als tegenstander van dictator Mussolini opgepakt en langdurig vastgezet. “Niet iedereen is zich bewust van zijn positie in het productieproces, klassenbewust. Wanneer je begrijpt dat je als loonarbeider uitgebuit wordt door een baas ofwel kapitalist die winst maakt met de productiemiddelen en jouw arbeid, dan kun je de wereld veranderen”, zegt Van der Zwan.

Spontaan verzet
Sociale fragmentatie ondermijnt volgens Gramsci het klassenbewustzijn van arbeiders. Ook de Italiaanse socialistische partij viel uiteen, in revolutionairen en reformisten. De laatsten hadden niet veel op met de fabrieksraden die arbeiders in de Rode Jaren 1919-1920 oprichtten. In deze tijd van protesten en stakingen was het klassenbewustzijn ongelijkmatig verdeeld, meent Gramsci. “Klassenbewustzijn kan niet aan arbeiders opgelegd worden”, meent Van der Zwan. “Dat moeten ze zelf verwerven. Maar ze hebben wel leiders nodig om hun spontaan verzet actief te ondersteunen.”

Tijdens de discussie wordt opgemerkt dat arbeiders onderdeel van het kapitalisme zijn geworden. Ze hebben een pensioen en beleggen hun spaargeld. “Daardoor voelen ze zich de middenklasse en ontwikkelen ze geen klassenbewustzijn. Die taak is aan ons.” Ook de ‘continue in ons leven aanwezige entertainment- industrie’ zou deze ontwikkeling belemmeren. “Vermaak als tv en film geeft ons het idee dat we het goed hebben.”

Zielig vrouwtje
En dat ‘goed hebben’ is betrekkelijk, meent de vrouw achter de tafel naast Van der Zwan. “In een Gronings verzorgingstehuis krijgen ouderen maar eens per week een douchebeurt. Ze moeten 21 euro betalen voor een extra sessie. Ik stond bijna te huilen toen ik dit hoorde”, zegt ze nog steeds geëmotioneerd. “Mijn rechtse huisgenoten vroegen of ik een zielig, oud vrouwtje had gesproken, toen ik ze het vertelde. Maar onafhankelijk van een bewoonster sprak ik ook met twee verzorgers, die het verhaal beaamden. Mijn huisgenoten trokken hun schouders op. Mensen willen het niet zien!”

Sores
Dat komt, meent een student van de Rietveld Academie, omdat iedereen zijn dagelijkse sores heeft. “Studie afronden, de kinderen, brood op de plank.” Maar hij wil de aanwezigen attenderen op een ander probleem. “ Veel mensen voelen aan dat er twee tegenstrijdige visies in onze samenleving heersen. Die van de individuele potentie, het idee dat jij met jouw talent uit de grijze massa kunt opstijgen. En die van de volstrekte intellectuele middelmatigheid; vooral niet opvallen maar je aanpassen. Zoals Balkenende. We hebben een partij of organisatie nodig die deze tegenstelling aanpakt.”

Oprutte
In de pauze staat een lange rij voor de koffiekannen, naast de boekentafel met titels als ‘Het kapitaal’ en vóór een uitstalling T-shirts en posters. ‘Belast de rijken, tel uit je winst. Haal het geld waar het zit’ en ‘Zeg nee tegen de PVV’ luiden enkele opdrukken. Op de deur van de ruimte prijkt Mark Rutte; ‘Vriend van dieven: Oprutte.’

Stom systeem
Bezoeker en Rietveld-student Pieka Werner (23) herkende het commentaar van haar medestudent tijdens de bijeenkomst. “Jongeren zijn vaak gericht op individuele ontplooiing en vinden politiek niet zelden een ‘stom systeem’.” Werner, die Beeld en Taal studeert, vraag zich wel eens af hoe ze iets maakt wat relevant is voor haar omgeving. “De opleiding is vrij individueel en studenten zijn meestal niet actief in een beweging, met anderen. Gezamenlijkheid is niet echt van deze tijd, hoewel ik best behoefte heb aan bijeenkomsten zoals deze. In je atelier zit je ook maar de hele dag alleen.” Werner kreeg een uitnodiging voor de Zomerschool tijdens een barbecue waar ook Internationale Socialisten waren. Ze heeft geen hooggespannen verwachtingen. “Ik kom vooral om te luisteren.”

Cees Ladenstein (55), SP-lid en voormalig metaalwerker, kent de bijeenkomsten van de IS. Hij is geen lid, maar bezoekt ze al vijf jaar en loopt regelmatig mee met demonstraties. Ladenstein, op zijn hoofd een petje met ‘Working Class’, is sinds mei werkloos. “De werkzaamheden zijn verplaatst naar het buitenland en op mijn leeftijd is het lastig iets anders te vinden. Ja, acht uur per week schoonmaken tegen 4 euro per uur.” De bijeenkomsten vindt hij tot nu toe ‘goed, zoals gewoonlijk’. “Maar de opkomst is matig.”

Revolutionair
Daar denkt organisator Jelle Klaas anders over: hij zegt tevreden te zijn over het bezoekersaantal. “Het is vakantietijd. En van de bijna 70 aanwezigen is de helft geen lid.” Alhoewel ledenwerving volgens hem een bijdoel is, konden de IS na de vorige zomerschool tien nieuwe leden verwelkomen. “Hoofddoel is om op deze dag echt de diepte in te gaan. Bij de praktijk van het marxisme hoort ook een theorie. En de IS’ers kunnen oefenen met inleidingen geven.” Deze jonge historici en studenten filosofie en politicologie behoren tot de enkele honderden leden van de IS, de Nederlandse tak van een internationale groep revolutionair-socialistische bewegingen die ‘vecht voor een socialistische maatschappij’.

Domme religieuzen
Tijdens de drukbezochte zitting ‘Sluit marxisme religie uit?’, legt de van oorsprong Irakese Arjwan Alfayle uit dat filosoof en econoom Karl Marx materialist was. “Dan is er geen plaats voor geest of spiritualiteit. Hij was dus atheïst en dacht dat we godsdienst niet meer nodig hadden als de klassenmaatschappij was opgeheven. Maar hij begreep de behoefte aan religie, die hij trouwens opium ván het volk noemde, niet vóór het volk.” Alfayle, zelf niet religieus, vindt dat atheïsten als Richard Dawkins de plank misslaan door hun ‘simpele analyse’ dat God niet bestaat. “Ze vergeten de historische context en zeggen eigenlijk dat religieuzen dom zijn. Dat is arrogant. Door enkel menselijk gedrag te beschrijven, val je symptomen aan. En door aanval en crisis klampen mensen zich juist aan religie vast. Dat zag Marx ook.”

Barricaden op
Sommige atheïsten zijn zo fanatiek dat het publiek ze verdenkt van religiositeit. “Ze rationaliseren alles.” Maar met religieuzen valt prima de barricaden op te gaan. “Tegen dit rampenkabinet bijvoorbeeld”, aldus Jelle Klaas. “Een discussie ga je alleen aan wanneer hun geloof hen belemmert in de ontwikkeling van het klassenbewustzijn.” De behoefte aan zingeving komt door de ‘nare wereld waarin we leven’, klinkt het vanuit het publiek. “Je kunt vluchten in religie of proberen honger en oorlog op te lossen in de werkelijkheid.”
Zijn marxisme en religie nu verenigbaar? IS’er Pepijn Brandon is duidelijk: “Volgens het marxisme is alles in potentie verklaarbaar. De waarheidsclaim van religie gaat over klassentegenstellingen heen. Dit geeft een vals broederschapsgevoel, om het verschil tussen rijk en arm te bedekken. Elk idee is een product van omstandigheden, religie en ja, ook het marxisme. Maar we moeten met iedereen samen vechten tegen racisme en onderdrukking.”

Pieka Werner had een groter en diverser publiek verwacht op de Marx Zomerschool. “Veel bezoekers zijn al met het Marxisme bezig, dat maakte het voor mij wel informatief. En grappig dat mensen tijdens de discussie vooral zelf iets willen zeggen. Ze stellen weinig vragen, hoewel ze toch op elkaar inhaken. Misschien ga ik vaker naar dit soort bijeenkomsten.”

Karl Marx was een kind van zijn tijd

De Duitse filosoof Karl Marx (1818-1883 ) leefde in een revolutionaire tijd. Europa industrialiseerde en opstanden braken uit in Parijs, Wenen en Berlijn. Marx was een kind van zijn tijd. Als zoon uit een middenklassegezin trok hij zich het lot van de nieuw ontstane, uitgebuite arbeidersklasse aan en raakte betrokken bij socialistische bewegingen. Zijn ’Communistisch Manifest’ en zijn levenswerk ’Het Kapitaal’, een theorie over de ontwikkeling van het kapitalisme, brachten wereldwijd mensen in beweging. Een Europese revolutie waar Marx op hoopte, bleef echter uit. De ideeën van de filosoof leken lange tijd achterhaald, maar dit voorjaar verscheen na 43 jaar een herziene Nederlandse vertaling van ’Het Kapitaal’, evenals een uit het Duits vertaalde biografie.

Op 25 augustus gepubliceerd in Trouw en op Trouw.nl

Hier rust onze vriendschap

2010-12-22T13:11:00+01:00

De ’academie voor levenskunst’ La Scuola moet een vrijplaats worden voor levensvragen en zingeving, zeggen initiatiefnemers Ria en Erik Pool. Dit weekeinde begon het academieseizoen met een filmdag over het thema vriendschap.

Tranen liepen regisseur Frans Weisz over de wangen toen hij onlangs geconfronteerd werd met een scène uit ’Bij Nader Inzien’. Hij bekeek zijn populaire film met sterrencast niet meer sinds deze in 1991 als dramareeks op televisie werd uitgezonden; Weisz won er een Gouden Kalf mee. „Ik hou ontzettend van dit werk, maar als ik het opnieuw ga zien, bedenk ik me ieder moment hoe het beter had gekund.”

Weisz (71) warmt in Filmhuis Lumen in Delft een groep van circa twintig mensen op voor de openingsactiviteit van La Scuola, ’academie voor levenskunst’. De deelnemers staat een marathonvoorstelling te wachten van zijn zesdelige serie.

Genadeloos
’Bij Nader Inzien’ is gebaseerd op het gelijknamige boek van J.J. Voskuil. Het gaat over de vriendschap tussen zes studenten Nederlands in het naoorlogse Amsterdam. Een van hen schrijft er tien jaar later een genadeloos gedetailleerde roman over. Zijn overlijden brengt de vrienden weer samen en ze nemen elkaar nog eenmaal pijnlijk de maat.

Op basketbalschoenen en in sweater met capuchon zegt Weisz dat ’kunst’ voor hem een leeg begrip is. „Net als ’houden van’. Wat is dat precies, wanneer hou je van iemand?” Het is volgens hem even ongrijpbaar als scheppingskracht. „Creativiteit doe je niet. Het overkomt je.”

Creatieve vonk
Creativiteit raakt aan religie, vindt Weisz, want als er iets goddelijk is, dan is het wel dit verschijnsel. Als een vonk die overslaat. Die vonk, die ook bij vriendschappen kan overslaan, is de rode draad van deze dag. Uit de discussies tussen de vertoning van ’Bij Nader Inzien’ door, blijkt dat een echte vriend iets heeft wat onbenoembaar is.

Elite korps
„We gebruikten elkaar om volwassen te worden, maar vriendschap?” In de kleine filmzaal is het muisstil. Op het doek spreekt een bittere Maarten Koning, de hoofdpersoon in de dramareeks. „We zagen onszelf als een sekte, een literair elitekorps. De kamer van David waar we altijd samenkwamen, was de logeerkamer van onze illusies.”

Voordat Koning zelfmoord pleegt, schrijft hij ieder van zijn studievrienden een persoonlijke brief. In iedere aflevering opent een vriend zijn of haar brief en blikt veertig jaar terug. Deze constructie toont zes perspectieven op dezelfde herinneringen.

Inspiratiebron
Tijdens een van de onderbrekingen vertelt deelneemster Paulien Stoffer (47) buiten op het terras waarom ze zich aanmeldde bij La Scuola. De academie organiseert workshops en debatten waarin levensvragen centraal staan. Kunst en cultuur dienen als inspiratiebron. Daarnaast is de ontmoeting en verbinding met andere deelnemers belangrijk.

Lange zit
„De thema’s doen me wat. Ik dacht al na over de inhoud van mijn leven en wat ik voor anderen wil betekenen.” Stoffer komt uit het onderwijs en werkt sinds februari zelfstandig als adviseur. Ze was benieuwd of ze de zit vandaag zou volhouden. Het gaat goed. „De serie heeft een prachtig, universeel thema. Het verhaal doet aan mijn eigen leven denken, roept herinneringen op.” En de verbinding met anderen? „Dat de reeks iets in me losmaakt, is voldoende.”

Initiatiefnemers van La Scuola Ria en Erik Pool lieten zich voor hun ’academie’ inspireren door het werk ’Over levenskunst’ van filosoof Joep Dohmen. „We dachten: hé, dit boek gaat over ons”, zegt Ria Pool. „Wij waren ook bezig met bewust leven en elkaar daarop bevragen.”

Pool heeft een coachingspraktijk en merkt dat de problemen die zij met haar cliënten bespreekt vaak te maken hebben met levenshouding. In de individuele samenleving die Nederland is, hoopt ze met La Scuola bewustwording en nieuwsgierigheid naar de ander op te wekken.”

Weinig verwachtingen
Ook acteur en schrijver Rik Launspach (51), de jonge Maarten Koning in ’Bij Nader Inzien’ is aanwezig. Of hij denkt dat vriendschap bestaat, vraagt een deelnemer hem in de lunchpauze. „Mondjesmaat. Verwachtingen zijn het grootste probleem, die heb ik dus niet zo veel.”

Eisenpakket
Launspach zit op een plastic stoel in het parkje achter het filmhuis. Op traptreden voor hem eten de deelnemers hun belegde broodjes. „Maarten Koning had een eisenpakket binnen vriendschap en raakte teleurgesteld. Auteur Voskuil trok zich net als Koning terug en was een leven bezig deze emotie te verwerken. Dat deed hij niet spectaculair maar door de tijd, in centimeters.”

De Storm
Dit voorjaar verscheen Launspachs debuutroman en inmiddels bestseller ’1953’. Vorige week ging de boekverfilming ’De Storm’ in première. In zijn roman, over loyaliteit en verraad tijdens de watersnoodramp, is volgens hem niemand trouw aan elkaar. „Voskuil liet vriendschap door de tijd uit elkaar vallen, ik door een dijkdoorbraak. In nood leer je je vrienden kennen.”

Launspach woont op een terp in Overijssel en weet nog zo net niet wie hij bij een dijkdoorbraak onderdak zou bieden. „Het liefst iedereen, maar als het gaat om het delen van de laatste aardappel, denk ik dat 90 procent afvalt.”

Voskuiliaanse wraak
Van een echte vriend kan Launspach veel hebben. Dat blijkt als hij vertelt over zijn beste vriend die hij met zijn vriendin Jip Wijngaarden in bed aantrof, collega-acteur in ’Bij Nader Inzien’. Ze werkten met vrienden samen in een theatercollectief en Launspach zag de première van ’Antonius en Cleopatra’, waarin hij en Wijngaarden de hoofdrollen hadden, niet meer zitten. Het vriendencollectief deed een moreel appèl waaraan hij gehoor gaf. Hij speelde toch. „Maar ik nam op Voskuiliaanse wijze wraak”, grijnst Launspach. „Ik nam de subsidie mee naar een volgend theatergezelschap.”

Toen ook zijn beste vriend werd bedrogen, had hij het met hem te doen. Na langere tijd vonden ze elkaar weer. „Datgene wat er tussen ons was, verdween niet. Met hem deel ik die laatste aardappel.”

Vriendschap opzeggen
Launspach vraagt de groep of Maarten Koning het bij aanvang van de vriendschap niet direct anders had moeten aanpakken. „Dat zou ik Voskuil nog willen vragen”, zegt hij. Iemand reageert dat de vonk er wel of niet is tussen twee mensen. „Toentertijd stond vriendschap gelijk aan een liefdesrelatie”, meent Launspach. „Je kon haar opzeggen en dat gebeurt ook in de serie. Tegenwoordig bel je gewoon niet meer.”Erik Pool van La Scuola: „Dat komt wellicht omdat we de vriendchap aan de ander niet meer verklaren. Gaat het niet om onvoorwaardelijkheid?” Instemmend gemompel en ’het is net als in de liefde’.

Romanticus
Dat vriendschap zich net als liefde niet laat dwingen, illustreert Rik Launspach opnieuw. Hij was graag bevriend gebleven met Porgy Franssen en Geert Lageveen, twee van de zes studievrienden uit ’Bij Nader Inzien’. Na de première van de serie nodigde hij hen en andere tegenspelers ieder jaar uit voor een boottochtje. In Amsterdam voeren ze dan langs herkenningspunten uit de serie. „Het is twee jaar gelukt. Daarna belden steeds meer mensen af. Ik lijk eigenlijk op Maarten Koning, net zo’n romanticus.”

Jezelf zijn
Deelnemer Robbert Zijp (33) vertelt al een jaar bezig te zijn met ’Het bureau’. De zevendelige romancyclus van Voskuil is voor hem de reden om vandaag vijf uur film te komen kijken. De gebeurtenissen die 5000 pagina’s beslaan en waarin Maarten Koning ook figureert, zijn de IT-consultant vertrouwd. „Koning heeft het beste met zijn collega’s voor en toch weet hij vijanden te maken. Het verhaal heeft voor mij een relativerende boodschap: je kunt maar beter jezelf zijn.” Ook Zijp verloor studievrienden uit het oog toen hij van Delft naar Amsterdam verhuisde. Hij heeft moeite dat te erkennen. „Ik denk dat het aan mezelf ligt, maar ’Bij Nader Inzien’ relativeert dit gevoel. Het is goed zo.”

Dé vonk
De consultant heeft verder niets met La Scuola. „Het neigt naar spiritualiteit.” Ook de collectiviteit spreekt hem niet aan. „Iedereen heeft zijn eigen visie op het leven. Dat hoef ik niet met vreemden te delen.” Toch herkent hij ’de vonk’ uit zijn fotografiecarrière. „Het moment dat je iets waarneemt om vast te leggen en denkt: dát is het.”

Aan het eind van de middag in de laatste aflevering concludeert studievriend David, een rol van Willem Nijholt: „Maarten miste het meest van ons allen het talent om door te leven. Zijn roman ging over de onmogelijkheid van vriendschap, een menselijk tekort. Misschien is dat boek wel een grafsteen met als opschrift: hier rust onze vriendschap.”

Olievlek
“Geweldig”, vond Paulien Stoffer de filmmarathon. “Zeker niet te lang.” Ze heeft geprobeerd in iedere hoofdpersoon een aspect van zichzelf te ontdekken. In december gaat ze ‘aan de slag met hart en handen’ tijdens een zogeheten Atelier-cursus. “Ik ga zelf ook bijdragen aan dit initiatief. Lunches verzorgen bij de cursussen.” Tot nu toe hebben zich vijf personen aangemeld voor de diverse programma’s. “Dat kost tijd”, reageert Stoffer. “De naam La Scuola zal zich als een olievlek verspreiden.”

Gepubliceerd in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie

Telkens dacht hij aan Spinoza

2010-10-29T20:19:00+01:00

Componist Theo Loevendie hoopt in 2012 zijn jeugddroom te vervullen: een opera over het leven en denken van de filosoof Spinoza.

Een grootschalige opera moet het worden, met de naam ’Spinoza’. Componist Theo Loevendie (78) heeft De Nederlandse Opera een brief geschreven om zijn ’jeugddroom’ uiteen te zetten. Hij ziet dit werk het liefst in hun thuishaven, het Amsterdamse Muziektheater, in première gaan.

Straatmuzikanten
’Pikant’, volgens Loevendie, want de zeventiende-eeuwse Nederlandse filosoof Baruch Spinoza (1632-1677) werd op de plek van het Muziektheater geboren, vóór de Tweede Wereldoorlog eeuwenlang het hart van de Amsterdamse Jodenbuurt.

Een reactie kreeg Loevendie nog niet op het voorstel om zijn opus over het leven en werk van de filosoof Spinoza uit te voeren. Maar de opera komt er: „Al moet ik zelf zingen met twee straatmuzikanten aan mijn zijde. En dat is geen grapje.”

Dat beeld
Iedere keer als Loevendie werd gevraagd een opera te schrijven, dacht hij aan Spinoza. Maar steeds verwierp hij deze gedachte. „Ik had dat beeld van die lenzenslijper in Rijnsburg, een filosoof. Moet je je voorstellen, een strenge, statige man die staat te brullen op het podium. Dat is zoiets raars.”

Maar begin juni, ’s ochtends vroeg in bed, zag hij de uitvoering in een flits voor zich. Bij aanvang spelende kinderen op een markt in Amsterdam. De Joodse buurt in de zeventiende eeuw.

Verschrikkelijke tekst
„Het kan een sociaal drama worden. En Spinoza hoeft niet te zingen, hij kan ook spreken. Of hij doet helemaal niet mee, dat mensen het alleen over hem hébben. Bij een filosoof gaat het tenslotte om zijn ideeën en het effect is zo misschien wel groter.”

Ook ziet hij een koor van acht rabbijnen voor zich die de ’verschrikkelijke tekst’ over de ban van Spinoza zingen. „En ik kan eindigen met de verbanning van Spinoza uit Amsterdam, maar daar ben ik nog niet uit. Het is niet bekend of zijn gedachtegoed de aanleiding was.”

Anderhalf uur
Het aantal uitvoerenden in koor en orkest voor een opera van dit formaat loopt al snel op tot honderd. De compositie kost Loevendie circa drie jaar, met werkweken van zeven dagen, acht à tien uur per dag. Ze moet een lengte krijgen van hooguit anderhalf uur, want de lange opera’s als die van Mozart en Wagner zijn volgens hem uit de tijd.

Radicale ideeën
Loevendie is afkomstig uit een eenvoudig milieu en kreeg filosofische visies niet met de paplepel ingegoten. Als puber las hij in de bibliotheek boeken die hem ’boven het verstand gingen’. „Ik begreep niet alles”, zegt hij. „Maar ik bleef nieuwsgierig.”

Hij nam kennis van Spinoza’s werk en wat hij bevatte, ’klopte als een bus’ met zijn eigen ideeën over onder meer vrijheid van meningsuiting. Loevendie bewondert de manier waarop Spinoza tegen de stroom in voor zijn radicale ideeën bleef staan.

Vooral dat inspireerde de componist, die al op jonge leeftijd bezig was met muziek, tot een opera over zijn held. „Als mens spreekt Spinoza me verschrikkelijk aan.”

Filosofen in de opera

Spinoza is niet de eerste filosoof voor wie een prominente rol in een opera is weggelegd. Socrates ging hem in 1721 voor in het werk ’Der geduldige Sokrates’, van de productieve, Duitse componist Georg Philipp Telemann.

De stoïcijn Seneca kreeg zeventien eeuwen na zijn dood een rol toebedeeld door de Italiaanse componist Moneverdi, in diens laatste opera ’L’Incoronazione di Poppea’.

Meer recent, in 1976, voerde Philipp Glass Einstein op in een drieluik over mannen met visies die het denken van hun tijd veranderden.

Op 17 juli 2009 gepubliceerd in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie

Publiek dwingt filosofen uit ivoren toren

2010-04-23T23:25:00+01:00

Vijf filosofie- boeken dingen mee naar de Socrates-wisselbeker. De winnaar wordt morgen bekend, tijdens de Nacht van de Filosofie in Amsterdam. Vijf gesprekken met de genomineerden.

Erno Eskens - Democratie voor dieren

Erno Eskens (1964) stond in 2002 aan de wieg van de Socratesprijs en is dit jaar zelf genomineerd. Maar de filosoof, toen nog hoofdredacteur van Filosofie Magazine, heeft volgens eigen zeggen geen invloed meer op de nominaties. Naast zijn werk als uitgever schreef hij Democratie voor dieren, een lofzang op dierenrechten.

In dit genomineerde boek betoogt hij dat er geen geweld nodig is om dierenrechten af te dwingen. Ze moeten alleen beter worden uitgelegd. Dan zal ieder weldenkend mens begrijpen dat deze rechten in een democratie besloten liggen.

Rob Wijnberg
Eskens is vereerd op de shortlist te staan. „Op de longlist stonden boeken die ik hoog heb zitten en die het niet gehaald hebben, zoals ’Nietzsche en Kant lezen de krant’ van Rob Wijnberg. Dat was toch een goedverkopend boek vorig jaar.”

Geen onzin
Maar hij denkt dat populariteit voor de jury niet doorslaggevend is. „Met de lancering van de prijs wilden we toentertijd boeken in het zonnetje zetten die voor een breed publiek toegankelijk zijn, maar filosofisch wel deugen. Geen onzin dus. En nadat je het uit had, moest je anders tegen de wereld aankijken. Die prikkel speelt als criterium nu ook nog een grote rol bij de jury.”

Tegen populisme
Toch heeft Eskens niets tegen popularisering van filosofie. „Of je filosoof bent of niet, we formuleren een leven lang gedachten. Filosofie kan daarbij helpen en wellicht gaat ze populisme tegen. Een mens is als een vrachtwagen; zonder lading hobbelt hij alle kanten op. Met wat bagage ligt hij stabieler.”

Mieke Boon en Peter Henk Steenhuis - Filosofie van het kijken

„Als ik dit boek alleen had geschreven, zou het nooit genomineerd zijn.” Hiermee zwaait filosoof Mieke Boon (1961) lof toe aan Trouws filosofie-redacteur en co-auteur Peter Henk Steenhuis. Hun Filosofie van het kijken. Kunst in ander perspectief is een weerslag van gesprekken die ze voerden over de manier waarop we kijken en oordelen, aan de hand van afzonderlijke kunstwerken.

Spanning
De interviewvorm maakt het boek bijzonder toegankelijk. Belangrijk, meent de universitair hoofddocent, om een groter publiek te bereiken dat daardoor filosofisch kan leren denken. Het schrijven voor academici en voor het grote publiek levert een spanning op die volgens haar toeneemt omdat de populariteit van filosofie groeit.

Alternatieve denkwijzen
Maar, zegt ze, het zijn verschillende genres met elk een ander doel. „Binnen de academische gemeenschap probeer je ideeën op het scherp van de snede te verdiepen. Voor een breed publiek leg je verbanden met de sociale consequenties van die ideeën. Je schetst een alternatief voor algemeen geaccepteerde denkwijzen. Toegankelijke betogen voor buitenstaanders hebben niet per se minder kwaliteit.”

Goede filosofische boeken zijn afgevallen met de keus van de jury, beaamt Boon. „Voorkeuren spelen een rol. Maar nominaties van jury’s zijn minder willekeurig dan ze lijken. Als ik met andere docenten scripties beoordeel, zijn we het vaak eens over wat goed is. We letten op taalgebruik, helderheid, interessante, nieuwe ideeën en vormgeving. En zo’n meerkoppige jury is toch een afspiegeling van een groter publiek.”

Marli Huijer en Reinjan Mulder - Opnieuw beginnen

We hebben het toch niet gek gedaan, als je ziet welke boeken zijn afgevallen.” Want of het goed werd, bleef filosoof Marli Huijer (1955) zich tijdens het schrijven van Opnieuw Beginnen wel afvragen. Samen met literatuurcriticus Reinjan Mulder onderzocht ze de behoefte van de mens om het roer radicaal om te gooien. Kunnen we het verleden gewoonweg achter ons laten door aan een andere partner, leefomgeving of baan te beginnen?

Stijgende verkoop
Het duo, dat de verkoopcijfers van het boek zag stijgen sinds de nominatie, vindt de keuzes van de jury degelijk. Huijer: „Toegankelijkheid en kwaliteit wegen zwaar, gelet op nominaties en vorige winnaars.”

De bijzonder hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit denkt dat het met willekeur wel meevalt. Zelf jureert ze eens in de twee jaar voor de Spinozalens. Deze internationale prijs gaat naar een befaamd denker over ethiek en samenleving.

„Jureren is een proces tussen meer mensen waarbij langzaam een kandidaat komt bovendrijven uit een groot aantal werken. Je bereikt overeenstemming over kwaliteit, actualiteit, en de toon waarop de denker een vaak moeilijke theorie voor een breder publiek vertaalt. Daarnaast moet je de keus naar de buitenwereld kunnen verantwoorden.”

Kat in de zak
Filosofieboeken voor een breder publiek kunnen laten zien dat filosofen zelfstandig nadenken over actuele vraagstukken, zegt Huijer. „Daarbij gebruiken ze filosofische begrippen en werk van voorgangers.” De Socrates-prijs stimuleert volgens haar de productie van deze boeken en zo de verwondering over het leven bij meer mensen. „En het publiek weet dat het met een deskundig juryoordeel geen kat in de zak koopt.”

Luuk van Middelaar - De passage naar Europa

“Fijn dat de jury mijn boek als filosofisch waardeert.” Want dat is De passage naar Europa ook, volgens auteur Luuk van Middelaar (1973). De filosoof en historicus onderzocht in zijn bewerkte proefschrift de bron van zestig jaar Europese politieke ontwikkelingen, waarbij hij niet om de ’oervraag’ van de politieke filosofie heen kon, wat politiek dan is. „En die is alleen te beantwoorden door concrete gebeurtenissen bij de kop te nemen.”

Geneuzel
Van Middelaars boek is bestemd voor academicus en leek. „Het is stimulerend om de spanning op te zoeken tussen schrijven voor de ene en de andere doelgroep. Het grotere publiek dwingt je om problemen zo bondig mogelijk weer te geven en het woud van secundaire literatuur te wieden. Dat schept ruimte in je hoofd om grotere verbanden te zien en tot de kern van het probleem door te dringen Dat helpt de wetenschap verder. Specialisten zijn toch geneigd om in geneuzel te blijven hangen.”

Ritueel
De Socrates-wisselbeker schept volgens Van Middelaar een publieke ruimte voor alle Nederlandstalige filosofieboeken. „Die filosofen zijn gewoonlijk in hun eigen hoekje op een krant of universiteit bezig met logica of middeleeuwse esthetica. Het jaarlijkse ritueel van een gezaghebbende jury die het meest prikkelende filosofieboek aanwijst, geeft al dat werk in één klap een plek.”

Gerard Visser - Niets cadeau

Gerard Visser (1950) vraagt zich af of hij het beste filosofische boek van 2009 heeft geschreven. Dat zijn Niets cadeau Een filosofisch essay over de ziel’ op de shortlist is beland, zal volgens de hoofddocent cultuurfilosofie vooral met de toegankelijkheid te maken hebben.

Visser schreef het betoog, waarin hij het zielsbegrip onder de loep neemt, als jaarlijks essay voor het Thijmgenootschap, een vereniging voor wetenschap en levensbeschouwing. Hij hield daarbij al rekening met een breder publiek.

Gevaar
De filosoof is huiverig voor de nominatie ’meest prikkelende filosofieboek’. „Het gevaar is dat auteurs hierdoor voor vluchtige thema’s kiezen die het op dit moment goed doen. ’Meest uitdagende’ is een voorzichtiger, betere uitdrukking.”

Over tijdlozer onderwerpen kan volgens Visser prima uitdagend geschreven worden. „Negen van de tien keer zullen filosofen een uitdagend en toegankelijk artikel in hun moedertaal als hun beste publicatie beschouwen.”

'Maak toegankelijk'
Als je als filosoof wilt meetellen, zegt Visser, moet je grondig op de hoogte zijn van de filosofische traditie. En ’in discussie gaan’ met de belangrijkste wijsgerige posities uit de twintigste eeuw. Daaraan ontbreekt het bij Nederlandse filosofen volgens hem nog wel eens. „Maar blijf niet opgesloten in de toren van je specialisme, maak het toegankelijk.” De Socrates-prijs, denkt hij, zal hieraan op termijn zeker meer gaan bijdragen.

Socrateswisselbeker voor de negende maal uitgereikt

De Socrateswisselbeker gaat jaarlijks naar de auteur van het meest prikkelende, Nederlandstalige filosofieboek dat in het jaar ervoor verscheen. Uit een longlist van ruim tachtig boeken koos de jury vijf werken voor een shortlist. Hieruit selecteerde zij de winnaar die uitgeroepen wordt tijdens de Nacht van de Filosofie, op 9 april in Amsterdam. In de jury zitten Florentijn van Rootselaar (Filosofie Magazine), Frans Jacobs (Universiteit van Amsterdam), Leonie Breebaart (Trouw) en Anna Luyten (De Morgen).

De eerste filosoof die de beker in ontvangst nam was Michiel Leezenberg, in 2002. Na hem waren dat onder meer Frank Ankersmit en Hans Achterhuis.

Op 8 april gepubliceerd in Trouw en op Trouw Religie & Filosofie

Overheid op hellend vlak met inperking denkvrijheid

2010-04-23T23:20:00+01:00

Tijdens de Amsterdamse kunstmanifestatie My Name is Spinoza vertellen landgenoten van Neêrlands beroemdste filosoof waarom zijn gedachtegoed nog steeds actueel is. Vandaag: hoogleraar informatierecht en advocaat Egbert Dommering.

Fascinerend, vindt Egbert Dommering het, dat kunstenaars Spinoza tot cultfiguur verheffen. De hoogleraar informatierecht denkt dat Ethica, het levenswerk van de zeventiende-eeuwse filosoof, debet is aan zijn populariteit onder niet-wetenschappers.

En dan vooral het deel over menselijke hartstochten als woede of jaloezie en de uiteindelijke bevrijding daarvan. „Het is een soort deugdenleer waarin Spinoza geest en emoties combineert. Door meer zelfkennis zou je een grotere vrijheid bereiken.”

Breed publiek
Ook de opbouw van het werk als een wiskundige verhandeling spreekt aan, volgens Dommering (1943). „Het lijkt op de cultus rond Ludwig Wittgenstein in de jaren zeventig.” Auteur Willem Frederik Hermans introduceerde deze filosoof toen bij het Nederlandse publiek met een vertaling van diens Tractatus Logico-Philosophicus.

„Iedereen was met dat boek bezig. De puur logische vorm waarin hij zijn boodschap bracht, vonden mensen mooi, bijna poëzie. Zoiets moet met Spinoza ook aan de hand zijn.”

Daarnaast ontkoppelde Spinoza religie van dogma’s en bijbelteksten. Dommering: „Dat past goed bij de huidige opleving van persoonlijke religieuze belevenissen.”

Tolerantie islam
Zelf is Dommering meer gecharmeerd van Spinoza’s Tractatus Theologico-Politicus (TTP), onder meer een pleidooi voor religieuze tolerantie. „Veel toegankelijker.”

Hij bestudeerde het geschrift grondig toen hij colleges over vrijheid van meningsuiting gaf en hierover een artikel schreef, toegespitst op tolerantie en de islam. Vrij zijn om je mening te uiten, hangt bij Spinoza samen met vrijheid van denken, zegt Dommering. „Maar dat is iets anders dan je emoties eruit gooien. En dat gebeurt in Nederland nu juist.”

Haatzaaiers
Een ’prachtig’ voorbeeld daarvan is volgens hem de columnistenoorlog in het Parool van afgelopen maand, waarbij predicaten als ’vieze vuile racisten’ en ’teringlijders’ niet werden geschuwd. „Spinoza doelde niet op vrijheid van redeloos spreken, op alles zeggen wat je voor de mond komt. Hij pleitte voor het vrij kunnen uiten van een gefundéérde mening. En die mag best schokkend of negatief zijn. Haatzaaiers moeten dit nog maar eens tot zich laten doordringen.”

Altijd republiek
Voor Spinoza was het gezag in de samenleving onderdeel van een sociaal contract, vertelt Dommering, zelf voorzitter van de Stichting Spinoza Centrum Amsterdam. „Volgens hem laten mensen alleen op redelijke gronden hun individuele vrijheid inperken door een gezagdragend orgaan.

Daaruit concludeerde hij dat een staat altijd een republiek moet zijn. Bovendien kan een overheid alleen wetten maken die de vrijheid van handelen inperken, niet de vrijheid van denken.” En hiertussen vervaagt de laatste jaren de grens in Nederland, vindt Dommering.

Hellend vlak
Strafrecht houdt zich enkel met handelingen bezig en een haatzaaiende mening verkondigen is een handeling, zegt de hoogleraar. Maar de grens wordt pas overschreden als die mening aanzet tot haat en geweld tegen concrete personen. Daarbij speelt mee in welke context en voor welk publiek die uiting wordt gedaan.

„Als mensen er een radicale filosofie op nahouden en bij elkaar een beetje opgewonden zitten te praten, lopen ze tegenwoordig al snel het risico opgepakt te worden wegens het voorbereiden van een terreuraanslag. Maar wat mensen zeggen, hoeven ze niet te gaan doen. Een radicale mening verkondigen onder vrienden maakt je nog geen terrorist. De overheid begeeft zich op een hellend vlak met deze inperking van de vrijheid van denken.”

Komst islam
Naast Spinoza droeg ook filosoof en tijdgenoot John Locke tolerantie een warm hart toe. „Ze reageerden op een godsdienstig sterk verdeeld Europa”, aldus Dommering. „Je kon in die tijd elkaars opvatting maar beter respecteren, anders was je je eigen leven niet zeker.

Daar komt ons tolerantiedenkbeeld vandaan. Met de komst van de islam in onze cultuur is het weer actueel. Ook toen mocht je elkaars opvattingen bestrijden, maar je begint altijd met het erkennen van elkaars bestaansrecht, met opvatting en al. Dat is iets wat Geert Wilders nalaat.”

Op 29 mei gepubliceerd in Trouw en op Trouws Religie & Filosofie

Hoe meer goden, hoe leuker

2009-12-18T12:36:00+01:00

Beeldend kunstenaar Rinke Nijburg is ongeneeslijk religieus, maar wordt er ‘soms niet goed van’ dat religie zijn werk domineert. Hij gaat haar een schutkleur geven. ‘Ik wil het altijd weer anders.’

Veel gereisd heeft hij niet. Maar als hij gaat, wordt het India, China of Japan. Landen met culturen waarvan hij symbolen in zijn werk gebruikt. Verrassend, voor een beeldend kunstenaar uit de Biblebelt. ‘Toen ik veel met het christendom bezig was, vond ik het bedreigend om me in andere culturen te verdiepen. Alsof ik dan met valse goden bezig zou zijn’, onhult Rinke Nijburg (1964) in zijn Arnhemse atelier.

Vage God
Inmiddels put hij voor werk en geestelijk voedsel vrijelijk uit verschillende religies. Zijn motto: hoe meer goden, hoe leuker. ‘De goden zijn allemaal verschijningen van een en hetzelfde.’Die verschijningsvormen zijn volgens Nijburg projecties van de mens zelf. ‘Je kunt daarom het beeld van God zo vaag mogelijk houden, maar Hem om dezelfde reden kleding aantrekken en een baard geven.’

Rare types
Het creëren kreeg de kunstenaar met de paplepel ingegoten. Zijn vader was docent handenarbeid en tekenen op een middelbare school in Barneveld. De cultuur in zijn geboortedorp Lunteren was stijfjes, zegt hij. En dat brak hem op tijdens zijn eerste jaar Vrije Kunsten aan de kunstacademie, alhoewel zijn ouders niet streng religieus waren. ‘Er liepen rare types met vreemde fantasieën rond, die van het geloof niets moesten hebben. Ik trok dat niet omdat ik het niet begreep.’ Maar Nijburg werd ouder, wijzer en rondde uiteindelijk een studie aan de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam af.

Ganesh
‘Kijk’, legt Nijburg uit, terwijl hij opspringt van zijn houten schoolstoel, ‘men vindt mij een christelijk kunstenaar en noemt dit werk christelijk of juist antichristelijk.’ Hij trekt bubbeltjesplastic van een tekening die tegen de muur van het voormalige klaslokaal staat. Een vel van twee keer anderhalve meter toont in houtskool en pastel de Indiaase Ganesh. Deze hindoegod met olifantkop houdt een gestorven Christus in de armen.

Godslasterlijk
Olifanten kennen rouwrituelen als een maatje sterft, vervolgt Nijburg. ‘Deze dieren hebben een besef van de dood. Op de afbeelding hier rouwt de ene god om de dood van de andere. Sommige familieleden vinden het godslasterlijk. Maar als ik dit niet kan maken en er in het hiernamaals voor op mijn flikker krijg...dan moet dat maar’, zegt Nijburg ferm, terwijl hij in de lach schiet. ‘Het gaat me niet om mensen shockeren. Het is een individuele zoektocht.’

Rituelen
Het raadsel van de tekening is Nijburg zelf nog niet duidelijk. Wel ziet hij een parallel tussen de rituelen in het katholicisme en het hindoeïsme. ‘Ik kocht ooit een houten Ganesh uit India en met het beeld kwam de sitarmuziek op cd. Zo haal je de verschijningsvorm van een cultuur in huis, de buitenkant. De vragen over de binnenkant volgen dan vanzelf.’

‘Je kunt in tekst onderzoeken hoe het hindoeïsme zich verhoudt tot het christendom. Ik doe dat in beeld. En ik vind het een heel mooi idee dat de god Ganesh notie heeft van de dood van een god uit een andere cultuur. Ja, ook uit verlangen naar harmonie. Het christendom was te veel gebaseerd op angst.’

Vermommen
Toch zoekt Nijburg een manier om religie in zijn werk te vermommen. Alleen weet hij nog niet hoe. ‘Ik word soms niet goed van haar prominente aanwezigheid.’ Hij wil de wereld, zoals wel vaker, weer op een andere manier gaan bekijken. Daarbij zet hij zichzelf ‘niet klem’ door bewust motieven te vermijden of te gebruiken. ‘Ik vertrouw op mijn intuïtie. Soms zie ik de bedoeling van mijn werk pas jaren later.’

Dat beschouwers niet altijd interesse hebben in die betekenis van zijn kunst, vindt hij geen probleem. ‘Ik lees ook niks van dichter Gerrit Achterberg als ik er geen ruk aan vind. Het gaat er in de eerste plaats om dat je door iets gegrepen wordt. Soms raakt een gedicht je. Dan lees je het nog eens en pak je er een tweede gedicht bij, en een derde. Langzamerhand wil je weten waar het allemaal over gaat en wat de samenhang is van een oevre.’

Verleid
Daarom vindt Nijburg het zijn taak om de kijker te verleiden. Hij wijst naar een tekening aan de muur. Een naakt meisje met een Japans uiterlijk zit op haar knieën, met de rug naar het lokaal. Het is een bekoorlijk tafereel en populair bij beschouwers. Waarom? ‘Bijen vliegen naar een bloem om haar geur en mooie kleuren. Lichamelijkheid speelt een grote rol. Je wordt verleid door de vorm, de verschijningsvorm van de godheid.’

Filmstills
De creaties van Nijburg lijken soms op scènes uit een verhaal. ‘Ik denk vaak in een tijdslijn en ben dan benieuwd naar wat er voor en na dat gestolde moment komt. Het zijn net filmstills, foto’s van een film.’Een echt verhaal vertelde hij vorig jaar met componist Andries van Rossem. In het Maastrichtse kunstcentrum Intro in situ verzorgde het duo een performance in beeld en geluid.

De bezoekers zaten in een tot bos omgetoverde ruimte. Terwijl Van Rossem op een piano drie kwartier in dialoog ging met Olivier Messiaen’s transcripties van vogelzang, en opnames van echte vogelgeluiden, maakte Nijburg een grote wandtekening van de heilige Franciscus die tot de vogels preekt. Hij werkte, met een cameraatje op zijn voorhoofd, op een wand van één meter vijftig hoog en drie meter lang.

Associatief
Bezoekers konden hem nauwkeurig volgen op een groot projectiescherm. Het was een gesprek tussen Franciscus en een Dodo ‘Ik schreef er ook bij, associatief. Dat doe ik vaker.’ Dit seizoen voeren Van Rossem en Nijburg deze performance uit in het Orgelpark. Op 4 oktober, de sterfdag van Franciscus .

Ongeneeslijk religieus
Nijburg hoopt dat mensen zijn werk mooi vinden, maar ook dat het ze troost. Net zoals een piëta, een voorsteling van Maria met de gestorven Jezus op haar schoot. De dood geeft verdriet, maar de nabijheid van het dode lichaam kan nabestaanden steunen, zegt de kunstenaar. ‘Misschien wel uit een behoefte om de overledene te troosten.’ Stiekem hoopt hij dat beschouwers van zijn werk zich gaan afvragen of religie niet een essentieel onderdeel van het leven is. Nijburg blijkt ongeneeslijk religieus.

Gepubliceerd in Timbres, tijdschrift van het Orgelpark. Najaar 2009.

’Deugdzaam zijn is een drietrapsraket’

2009-10-16T20:24:00+01:00

Kun je deugden aanleren? Filosoof en psycholoog Pim Haselager over deugden en genen.

Oefening baart kunst. Onze kwaliteiten zijn echter door oefenen maar voor een deel bij te schaven, meent filosoof en psycholoog Pim Haselager. „Deugdzaam zijn is een drietrapsraket.”

Hij grijpt daarvoor terug op Aristoteles. Deze oude filosoof zag drie belangrijke factoren voor een deugdzaam leven. Natuur ofwel deugden waarmee je geboren wordt, gewoonte en denkvermogen. Dat laatste delft vaak het onderspit: „Je kunt besluiten te stoppen met roken, maar het blijkt vaak een hardnekkige gewoonte.”

Goede voornemens
Minstens even sterk als gewoonte is aanleg. Je genen geven je een waaier aan ontwikkelingsmogelijkheden, volgens Haselager. „Maar wat het wordt, hangt uiteindelijk af van de omgeving én jezelf.” Er valt dus nog te sturen. Wanneer je goede voornemens omzet naar dagelijkse oefening, worden ze gewoonten, meent hij.

Kinderdriften
En als dit niet lukt, is je natuur te sterk? „Zo simpel ligt dat niet. Het gaat om een complex samenspel tussen de drie factoren. Dat is op verschillende momenten in het leven anders. Bij kinderen bijvoorbeeld, doet de natuurfactor meer van zich spreken dan bij volwassenen.” De opvoeding modelleert vervolgens de kinderdriften.

Succesvol
Een deugdzaam mens word je door deugdzaam te handelen ’zoals je gitarist wordt door gitaar te spelen’, zegt Haselager. Dat klinkt alsof criminelen gewoon goed hun best moeten doen. „Lastig. Mensen worden niet crimineel geboren. Maar als ze een opvliegend karakter hebben en dit in hun jonge jaren niet leren controleren, dan hangt alles van hun levenshouding af. De kans is groot dat zo iemand denkt als brutaalste de halve wereld te hebben, en ontspoort. Hoewel, voor hetzelfde geld wordt hij om die reden een succesvol manager.”

Pim Haselager is verbonden aan het Donders Instituut voor Brein, Cognitie en Gedrag van de Radboud Universiteit Nijmegen.

Moraal heeft biologische wortels

2009-09-05T22:46:00+01:00

Bij haar twintigjarige bestaan begin dit jaar reikte de Universiteit voor Humanistiek drie eredoctoraten uit. Een was er voor primatoloog Frans de Waal.

’De spanning tussen biologie en ethiek zal nooit verdwijnen”, meent Frans de Waal (60). Hij is hoogleraar psychologie aan de Emory Universiteit in de VS en directeur van een instituut dat primaten, mensapen, bestudeert. „Want ethiek is heel wat complexer dan een stel sociale instincten waar wij in de biologie misschien iets over kunnen zeggen.”

Die complexiteit zit hem in de verschillende manieren waarop samenlevingen hun moraal vormgeven. Aan onze sociale instincten zal het niet liggen. Die vertonen wereldwijd, zelfs onder dieren, dezelfde trekken, volgens De Waal. „Morele regels hebben we dan ook niet zelf bedacht, zoals filosofen vaak denken.”

Geen remmingen
De moraal is er om samenlevingen harmonieus te houden, zegt De Waal. Ze voorkomt schade aan anderen en bevordert behulpzaamheid, volgens hem de twee centrale elementen in de ethiek. „Wanneer er geen schade wordt aangericht, spreken we niet van een ethische kwestie. Kinderen van vier begrijpen al het verschil tussen in je pyjama naar school gaan en iemand de kop inslaan: het verschil tussen een conventie en een morele regel.”

En hoe zit het dan met God? „Godsgeloof is een truc om autoriteit te geven aan je morele regels, een toegevoegde waarde. Verwar God niet met de oorsprong van moraal.” Zonder God geen moraal, hoort De Waal in de VS mensen soms beweren. Zonder God mag alles en is er geen reden om de buurvrouw niet te verkrachten. „Ik weet niet of ik wel met mensen wil leven, die zich puur door hun godsgeloof laten leiden en geen eigen remmingen kennen.”

Moraliteit fragiel
Natuurlijk hebben we geen moraliteit nodig als we allemaal engeltjes zouden zijn, benadrukt hij. „We hebben ook egoïstische neigingen.” Maar alleen kunnen mensen niet overleven. „Daarom is eenzame opsluiting een van de ergste straffen voor de mens”, zegt hij. „En daarom zijn we behulpzaam naar anderen.” Als voorbeeld noemt hij de zorg voor onze ouders, kinderen en zieken. Huiskatten, bijvoorbeeld, zijn solitair en hebben geen moraal nodig. Zij overleven in het bos, alleen, en kennen geen verzoeningsgedrag. Ze hebben enkel af en toe een seksuele partner nodig. Maar sociale primaten denken niet in de eerste plaats aan zichzelf.

De primatoloog erkent dat er voorbeelden zijn die spreken van het tegendeel. Moraliteit is fragiel. In tijden van honger en oorlog gaan de morele regels snel overboord. De groep van naasten wordt dan snel kleiner. “Je bekommert je om partner en kinderen, misschien nog je ouders, maar de rest kan verrekken”, aldus De Waal. Ons morele systeem is gebaseerd op een welvarende maatschappij. “We spreken nu over dierenrechten, maar ik kan je verzekeren dat dit in tijden van hongersnood geen kwestie meer is.”

Zelfzuchtig
Biologen hebben het de afgelopen dertig jaar vooral gehad over de zelfzuchtige mens, maar dit beeld heeft zijn beste tijd gehad, volgens De Waal. Er zijn te veel nieuwe inzichten. Een voorbeeld is het zelfbeloningsmechanisme. Scans doen beloningscentra in de hersenen oplichten wanneer we goed doen. Het geeft ons een fijn gevoel, dat –zo bleek uit onderzoek– ook apen kennen.

Een aap kreeg de keus uit twee objecten. Koos hij voor het ene object, dan kreeg hij een beloning. Pakte hij het andere, dan volgde ook een beloning voor de bevriende aap naast hem. De apen kozen stelselmatig voor de laatste optie. „Als je dit mechanisme in werking ziet, kun je moeilijk blijven praten over een verschil tussen zelfzuchtigheid en altruïsme. Het is een neponderscheid.”

Opofferen
Mensen die hun leven geven: een evolutiefoutje? „Je geeft je leven voor de groep, vooral als je familie daartoe behoort. Grondeekhoorntjes slaan alarm wanneer giftige slangen naderen en worden daardoor soms zelf gepakt. Bijen steken en laten het leven om de eigen kolonie te beschermen.”

Soms helpen mensen onbekenden met gevaar voor eigen leven, zoals bij een aardbeving of brand. „Tijgers adopteren hondejongen en een teefje adopteert wel eens tijgerwelpen. Net zoals mensen vreemde kinderen adopteren. Dat is biologisch niet zo bedoeld, maar psychologisch doen ze wat voorbestemd is: kinderen verzorgen.”

Vol walging
In onze maatschappij lijken we de kloof tussen mens en dier toch niet helemaal te willen dichten. Niet zo gek, volgens De Waal, want de religies waarop onze cultuur is gebaseerd, zijn ontstaan in de woestijn. „Een plek met weinig dieren en zeker geen apen. Bij Indianen en in het Oosten vind je religies waarin de mens onderdeel is van de natuur. Mensen in China en India leefden in bosrijke gebieden en waren vertrouwd met apen. Die woonden zelfs in de steden.”

Toen begin negentiende eeuw de eerste mensapen in de dierentuinen van Londen en Parijs arriveerden, keken de mensen vol walging naar deze dieren, vertelt de primatoloog. „Ze wisten niet dat dieren zo sterk op mensen konden lijken. Die schok zijn wij westerlingen nog niet te boven.”

Verantwoordelijkheidsgevoel?
De Waal weet niet in hoeverre deze nieuwe inzichten de humanistiek kunnen dienen en of ze ons gedrag zullen beïnvloeden. Maar de discussie over moraliteit zal meer een biologische worden. In de Verenigde Staten is het al zover. We gaan terug naar de filosofen van voor Kant, zoals David Hume, zegt hij. De rationele benadering van de afgelopen halve eeuw zal verdwijnen.

Bang dat mensen zich niet meer verantwoordelijk voelen voor hun daden als ze beseffen dat de moraal biologische wortels heeft, is De Waal toch niet. „Ondanks onze aandriften kunnen we altijd keuzes maken. En het argument ’zo ben ik nu eenmaal’ is een excuus dat we eigenlijk niet accepteren van anderen.”

Behalve Frans de Waal, ontvingen gisteren ook primatoloog Sarah Blaffer Hrdy en filosoof Patricia de Martelaere een eredoctoraat.

Mens deelt sociaal instinct met dier

De humanistiek is van oudsher sterk gericht op de geestes- en sociale wetenschappen. Maar nieuwe inzichten uit vooral de biologische hoek hebben belangrijke consequenties voor onze moraal, zegt Hans Alma, rector van de UvH. „Darwin zei al dat het moreel besef, net als bij dieren, bij mensen voortkomt uit sociaal instinct. Bestudering van diergedrag kan de mens inzicht geven in de motieven van zijn gedrag en in zichzelf.”

Dat is ook van belang voor de humanistiek, volgens Alma. "Ook cultuur en beschaving hebben wortels in diezelfde sociale instincten, concludeert primatoloog Frans de Waal. Voor de ethiek is het een belangrijk verschil of onze moraal bevochten moet worden op wie we van nature zijn, of dat die daar juist uit voortkomt.”

Gepubliceerd in Trouw en op Trouw Meer!

Cultuurweblog

2009-07-23T22:04:00+01:00

Journalistiek weblog over cultuur in de breedste zin van het woord.

Reisgids Nicaragua

2009-07-23T22:02:00+01:00

De eerste Nederlandstalige reisgids over Nicaragua is verschenen bij Uitgeverij Elmar in haar serie reishandboeken.

Flaptekst:
Steeds meer reizigers ontdekken naast Costa Rica nog een ander land rijk aan natuurschoon, namelijk Nicaragua. Dit land heeft een grote variëteit aan landschappen. Behalve talrijke vulkanen heeft het bergen, meren en rivieren. De stranden zijn uitgestrekt en nog niet overspoeld door toeristen. De bos- en mangrovegebieden herbergen een uitbundige flora en fauna. Daarnaast kan de bezoeker genieten van de Spaans-koloniale erfenis. Steden zoals Granada en León huisvesten prachtige gebouwen uit deze vervlogen tijd. Voor de avontuurlijke reiziger zijn er volop onbetreden paden te gaan. Aan de onontdekte oostkust leven verschillende etnische minderheden vaak nog dicht bij de natuur. En in het noordwesten van het land waant men zich aan het einde van de wereld. Dit is de streek van de kliffen en mangrovewouden.

Jolanda Breur maakte een langdurige en intensieve reis door het land. Daardoor bevat dit boek een schat aan nog niet eerder gepubliceerde informatie. Naast de toeristische trekpleisters beschrijft zij gebieden die voorheen niet in reisgidsen opgenomen waren. Dit maakt de eerste Nederlandstalige reisgids over Nicaragua een uniek boek over een uniek land.

Pers
Deze eerste Nederlandse reisgids kan dat land in elk geval een stuk toegankelijker maken. Overzichtelijk gepresenteerd (en vormgegeven!) bevat zij de gebruikelijke reisinformatie, vrij veel handige kaartjes, kleurenfoto's, kaders met informatie.
[St. Ned. Bibliotheek Dienst]

Het boek is volledig in kleur: dit zorgt ervoor dat het een genot is erdoorheen te bladeren en de mooie foto's te bekijken.
[St. Vriendschapsband Utrecht-Leon]

Full colourgids boordevol informatie voor de moderne reiziger die zijn of haar weg snel wil kunnen vinden. Bondige en up-to-date informatie en voor de geïnteresseerde lezer veel achtergrondverhalen. Duidelijke kaarten en plattegronden en fraaie fotografie. Mooi vormgegeven boek met een heldere indeling.
[Cosmox]

Lezer
Ik heb heel erg veel plezier gehad van en prima informatie gevonden in deze reisgids. De informatie is bijzonder uitgebreid en de kaarten zijn goed van pas gekomen omdat die in Nicaragua moeilijk te vinden zijn.
[Lenie Oudshoorn]

Wil je deze reisgids tegen gereduceerd tarief bestellen? Stuur een e-mail.

De gids op de website van Elmar.

Filosofen worstelen met verzoening

2009-06-22T09:01:00+01:00

Het thema verzoening spreekt niet iedereen aan in de Nacht van de Filosofie. Een conflict kan ook heilzaam zijn. En wat verstaan we eigenlijk onder verzoening?

Job Cohen ziet het nut wel in van een flinke confrontatie. „Een vuur hoeft niet altijd direct geblust. Je kunt het gecontroleerd laten branden.” In een overvol Felix Meritis luisterden bezoekers van de Nacht van de Filosofie vrijdagavond naar de openingswoorden van de Amsterdamse burgervader.

Felle ruzies
Hoe zo’n beheerst brandend vuurtje zijn voordeel kan hebben, illustreert Cohen aan de hand van het Joods Marokkaans Netwerk Amsterdam, waarvan de leden tolerantie willen bevorderen. „Ze hebben nog steeds felle ruzies. Soms is er begrip.” Maar het conflict heeft een integrerende werking op het netwerk en kan leiden tot verzoening, volgens Cohen. „Behalve als er geweld bij komt kijken, want dan wordt het een juridisch verhaal.”

Ella Vogelaar
Hoe zal een gemiddelde Telegraaf-lezer uw regeerperiode hebben ervaren?, vragen de presentatoren van de ’verzoeningsshow’, de filosofen en schrijvers Frank en Maarten Meester, aan oud-minister Ella Vogelaar. „Als een knettergek wijf dat kopjes thee drinkt met allochtonen en niet in de gaten heeft dat Marokkaans tuig hard moet worden aangepakt. En ze hebben in vijf hoofdredactionele commentaren de oproep kunnen lezen mij naar huis te sturen.”

Telegraaf-lezer
Van verzoening met de Telegraaf-lezers wil ze niet horen. „Zij hebben een incompleet beeld gekregen. Ik wil ze ontmoeten, dan kan er begrip groeien misschien. Dat zou een begin van verzoening kunnen zijn. „Maar”, moet ze toch even kwijt, „de grootste dader is Wouter Bos, en niet die aardige Telegraaf-lezer.”

De vraag
Tijdens de show blijkt ook hoe lastig het begrip verzoening eigenlijk is. De interpretaties lopen uiteen. Is verzoening iets tussen twee partijen of tussen een persoon en een situatie of een beeld dat, bijvoorbeeld in het geval van Vogelaar, de media schetsen? Of is verzoening iets wat zich in je binnenkamer voltrekt? Of is dat nu juist het geval bij vergeving? Is verzoening mogelijk zonder vergeving? Is vergeving mogelijk zonder verzoening?

Wouter Bos
Volgens Vogelaar is het mogelijk je te verzoenen met een beeld of situatie, maar is dat iets anders dan je verzoenen met een persoon. „Ik heb me verzoend met de situatie, maar niet met Wouter Bos. Dat is niet zozeer persoonlijk, maar heeft te maken met een fundamenteel verschil van mening over politiek bedrijven.”

De enige in de show voor wie dit semantische interpretatieprobleem niet speelt, is Daniëlle van Bennekom, slachtoffer van een overval. Na hulp van de Stichting Slachtoffers & Daders heeft zij nu haar overvaller, die ze niet kent, vergeven én zich met de situatie verzoend.

Crimineel
In de show zit ook Rein Gerritsen, ex-crimineel en tegenwoordig wetenschapsfilosoof. Later wordt hij nog geïnterviewd door filosoof en journalist Anne Havik. Gerritsen heeft er de grootste moeite mee zich met zijn verleden te verzoenen, zowel met zijn criminele daden als met de dood van zijn broer en moeder, bij een auto-ongeluk.

Is begrip van zijn daden een eerste stap op weg naar verzoening en vrede krijgen met de situatie, vraagt Havik. Nee, zegt Gerritsen met klem. „Ik zou willen weten of ik destijds iemand om het leven heb gebracht en of mijn moeder en broer mij vergeven hebben dat ik het ongeluk heb veroorzaakt en als enige leef. Dat blijft een fundamentele onzekerheid in mijn leven.”

Beste filosofieboek
Het thema van de Maand en de Nacht van de filosofie is verzoening, maar Hans Achterhuis heeft filosofisch gezien vooral verstand van geweld. In een zaal van het statige achttiende-eeuwse pand laat de emeritus hoogleraar zich onderhoudend interviewen over zijn boek ’Met alle geweld’. Het is genomineerd voor de Socrateswisselbeker, de prijs voor het beste filosofieboek van vorig jaar.

chimpanseegedrag
Achterhuis schreef zijn boek omdat hij zich niet kon voorstellen ooit geweld te gebruiken terwijl anderen er rustig op los timmeren. Hij wilde geweld begrijpen. Het is niet gelukt. De boeken van Frans de Waal waren voor hem een eyeopener. Uit onderzoek van deze primatoloog naar chimpanseegedrag bleken vele overeenkomsten met de mens. Maar biologie verklaart niet alles. „Dat kinderen op anderen schieten vanwege een slechte jeugd, is geen verklaring.”

De filosoof gelooft niet dat de Nederlandse samenleving er gewelddadiger op geworden is. „Geweld is geen objectief begrip. Nederlanders klagen er veel over, maar bijvoorbeeld Amsterdam was in de negentiende eeuw een stuk gevaarlijker dan nu. En in de eeuwen daarvoor hoorde geweld erbij. Dat wij dit niet meer zo zien, komt door het geweldsmonopolie dat in de zeventiende eeuw de staat toeviel.”

Prikkelend
Het woord verzoening wordt volgens Achterhuis niet altijd terecht gebruikt. Hij refereert aan de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie. „Hoe kun je verzoening verwachten van mensen wier vrouw, man of kind is vermoord?”
Waarom ’Met alle geweld’ zou kunnen winnen vanavond, vraagt interviewer Wim Brands. Een van de criteria van de jury is dat het boek prikkelend moet zijn, zegt Achterhuis. „Ik denk dat mijn boek aardig scoort.” Hij krijgt gelijk. Nog geen uur later roept de jury hem ’met het meest prikkelende boek’ tot winnaar uit.

Conflict
Steven Dorrestijn (31) vermaakt zich uitstekend op de achtste editie van de Nacht. De promovendus techniekfilosofie komt al voor de vijfde keer. Het thema vindt hij minder belangrijk dan de sprekers. En die zijn goed, zoals gewoonlijk. Persoonlijk heeft hij niet zoveel met verzoening. „Ik ben geen ruziemaker.” Eén ervaring in zijn leven vond hij toch ontluisterend.

„Als je jong bent, denk je dat er harmonie zal zijn als je ouder wordt. Totdat duidelijk wordt dat je moet leren leven met conflict.” Hans Achterhuis blijkt zijn promotor te zijn. Dorrestijn grapt: „Ik heb zijn boek niet gelezen, maar om persoonlijke redenen ben ik heel blij dat hij de Socrateswisselbeker heeft gewonnen.”

Homofoob
In de grote zaal voelt NRC-journalist Rosan Hollak filosoof Tariq Ramadan aan de tand. Ze valt met de deur in huis door hem de vraag te stellen die velen afgelopen weken heeft beziggehouden: „Ben je homofoob of niet?”

Ramadan was in het nieuws vanwege omstreden uitspraken over homoseksualiteit. „Filosoferen is niet enkel je éigen cultuur beschouwen”, verdedigt Ramadan zich. „Deze discussie gaat ook niet over mij. Wanneer je niet meer weet wie je zelf bent, focus je op de vijand.” Hij doelt op de Nederlandse zoektocht naar de eigen identiteit.

Fouten
„De islam tolereert inderdaad geen homofilie, maar los daarvan, ikzelf respecteer andermans rechten en privéleven. Ik heb nooit iets anders gezegd afgelopen jaren.” In het boek ’Frère Tariq’ van een Franse onderzoeksjournaliste, waarop de verdenkingen mede zijn gebaseerd, staan wel tweehonderd fouten volgens de islamitische professor.

Ramadan, gasthoogleraar burgerschap en identiteit aan de Erasmus Universiteit, is niet van plan een brug te slaan tussen de islamitische en westerse wereld: „Ik bén die brug. De twee werelden zijn in mij verenigd.” Belangrijker dan zoeken naar gedeelde waarden is de houding tot de ander, zeg hij.

„Menselijkheid, zoals ik gelijk kan hebben maar de ander net zo goed.” Dat is een mooie theorie, volgens Hollak, „maar je kunt de minderheden in ons land niet vragen dit intellectueel te bekijken.” Dat hoeft niet, volgens Ramadan, het gaat om hun houding.

Respect
Wettelijke inperkingen van geloofsuitingen getuigen van angst, vindt Ramadan. Angst die Nederlandse moslims volgens hem moeten respecteren. Hoe krijgen we die angst uit Geert Wilders, wordt gevraagd. Ramadan: „Hij is niet bang maar maakt gebruik van andermans angst. Hij is slim.” Door zijn vlammende betoog heeft Ramadan al snel de zaal op zijn hand. Hij mag meermalen rekenen op een warm applaus.

Knappe filosofen
Dertigers Eva en Paulien Hilbrink genieten van de ’knappe filosofen’ die spreken tijdens de avond. En niet alleen van hun inhoudelijke kwaliteiten. Tariq Ramadan is daarbij favoriet. Maar ook zijn binnenkant spreekt hen aan.

„Die interviewster deed het slecht. Waarom meteen over zijn vermeende homofobie beginnen? Dat zet gelijk een negatieve toon. Geef hem een kans, hij had een goed verhaal”, zegt Eva verontwaardigd. De zusjes ergeren zich aan de polarisatie in de samenleving. „Als je het ergens niet mee eens bent, wordt je gelijk als tegenstander gezien.”

Openhartig
Over haar eigen verzoeningsmomenten is de zwangere Paulien openhartig. „Gisteren moest ik tijdens karateles op de bank gaan zitten. Ik kon niet meer. Toen voelde ik opeens mijn kindje schoppen en raakte ontroerd. Terwijl ik voorheen dacht: ik zie wel wanneer het er is.

De zwangerschap hield me niet echt bezig en ik ging gewoon door. Op dat moment verzoende ik me met de beperkingen die mijn zwangerschap me oplegt.” En: „O ja, ik heb me verzoend met het feit dat ik op mijn moeder lijk. Nu ik terugkijk, vind ik dat ze het toch heel goed gedaan heeft.”

Intellectuele dwerg
De Israëlische filosoof Avishai Margalit (1939) wordt depressief als hij denkt aan de mogelijkheden tot verzoening. „Net als zoveel ouderen. Ik ben nu sceptischer dan vroeger”, vertelt hij in een interview met journalist Bas Heijne. De oud-politicus heeft veel verzoeningspogingen in het Midden-Oosten zien mislukken.

Je hebt oorlog, vrede en een vredesproces, zegt hij. Dat laatste is een tussenfase, geen vrede en geen proces – een combinatie van twee verschillende woorden. „Als je Arnold Schwarzenegger een intellectuele dwerg noemt, bedoel je ook niet dat hij een intellectueel is, of een dwerg.”

Drama
Een Ierse journalist omschreef het ooit raak voor hem: Als je denkt dat je de oplossing hebt, begrijp je het probleem niet.” Maar Margalit houdt hoop, al ziet hij geen verzoening tussen Palestijnen en Israëliërs in de nabije toekomst.

Margalit heeft ook vertrouwen in de Nederlandse integratieproblematiek. „Media hebben drama nodig. Er is een neiging tot overdrijven. Maar Nederland is een beschaafd land. De inwoners komen er nu alleen achter dat ze niet zo tolerant zijn. Misschien is het calvinistisch om puur en transparant te willen zijn.”

Gepubliceerd in Trouw en op Trouw Religie & Filosofie

Kunstwereld ziet geen terugkeer religie

2009-05-23T23:38:00+01:00

Religie lijkt terug van weggeweest. Kunstexposities als Heilig Vuur en Sporen van het Heilige maken hier dankbaar gebruik van. Kunsttheoreticus Sven Lütticken ging hier niet in mee. Hij maakte zijn eigen tentoonstelling.

Onderzoeken, niet klakkeloos bevestigen. Dat beoogt kunst- en mediatheoreticus Sven Lütticken met zijn nieuwe boek. In dit werk gaat hij na of religie werkelijk is weergekeerd in de westerse maatschappij. Ook een kunstexpositie behoorde tot zijn zoektocht. Die was onderdeel van het project The Return of Religion and Other Myths, een samenwerking met de Universiteit Utrecht en het Utrechts kunstplatform BAK. Nu het project, een lezingenreeks en de expositie, is afgerond, maakt Lütticken de balans op.

Iconoclasme
Zijn conclusie klinkt als een open deur: het religieus fundamentalisme líjkt religie te doen herleven door het publieke debat te domineren. Maar zijn theorie erachter is complexer. Belangrijk hierin zijn ‘mediahypes’ als de Deense cartoonrellen en de moord op Theo van Gogh om zijn islamkritische film Submission. Het protest tegen de Mohammedcartoons en film noemt Lütticken een vorm van iconoclasme. En iconoclasme is waar het om draait in zijn tentoonstelling.

Heilige huisjes
De term iconoclasme ofwel beeldenstorm staat bij Lütticken niet louter voor het vernietigen of verbieden van representaties. Ook is het geen vorm van conservatisme. Het betekent juist, meent hij, breken met waarheden die als een paal boven water staan. Breken met traditie. Iets wat al eeuwen gebeurt in de kunst, filosofie en religie. Beroemde figuurlijke iconoclasten of beeldenstormers zijn Freud, Nietzsche en Marx, zegt de theoreticus. Zij schopten heilige huisjes omver, geen beelden maar denkbeelden.

Ook het religieus fundamentalisme, waarin beeldverbod vaak een rol speelt, laat de traditie los, volgens Lütticken. Juist door terug te gaan naar de zuivere bron waarop die traditie gebaseerd is. “Religieus fundamentalisten en de figuurlijke beeldenstormers zijn met hun iconoclasme loten van dezelfde stam.”

Die stam is de monotheïstische religie, het geloof in één god, dat nog steeds aanwezig is in onze moderne kunst en ons denken. De Verlichting betekent voor velen een breuk met religie maar dat is ze niet. Want ondanks dat Lütticken geen heropleving van religie bespeurt, is hij ervan overtuigd dat ze altijd een rol is blijven spelen in het Westen ‘omdat onze cultuur er op is gebaseerd.’

Fundamentalisme
“Verlichtingsfundamentalisten, de Hirsi Ali’s, zeggen dat het religieus fundamentalistische geweld voortkomt uit het monotheïsme, dat daarmee dus de bron van dit kwaad zou zijn. Maar ze vergeten dat de hele westerse beschaving is verankerd in het monotheïsme, het christendom in dit geval.”

De kunsttheoreticus denkt dat de Verlichting enkel brak met de religieuze tradítie. In de huidige tijd zijn religieus fundamentalisme als evangelicalisme, moslimfundamentalisme en zelfs new-agebewegingen hier uitwassen van. Transformaties van traditionele religie. Lütticken: “We keken met deze tentoonstelling naar het monotheïsme en zijn transformaties, zonder een hysterische mediahype te creëren.”

Grote hoop
Kunsthistoricus Wouter Prins, medewerker van het Museum voor Religieuze Kunst in Uden, vindt dat Lütticken alles op één hoop gooit. Vooral zijn verbinding van iconoclasme met monotheïsme is onsamenhangend, zegt Prins. “Daarvoor is binnen het monotheïstische christendom te uiteenlopend gereageerd op beeld. We denken dat wíj in een beeldcultuur leven, maar nooit werd zoveel gespendeerd aan kunst als door de pausen in het Rome van de zeventiende eeuw, tijdens de barok.”

Dramatisch
Ook de protestanten onderling hadden geen eensluidende visie op beeld. Lutheranen gingen er veel soepeler mee om dan calvinisten, volgens Prins. Daarnaast staat iconoclasme oorspronkelijk voor het vernielen van afbeeldingen binnen de eigen gelederen.

“In de achtste eeuw sneden de Byzantijnen op die manier in hun eigen vlees. Dat maakt iconoclasme zo dramatisch.” Daarom geeft het volgens hem geen pas de term te betrekken op de Deense cartoonrellen en Van Goghs film. Prins erkent dat ook anderen het begrip breder trekken. Toen moderne kunstenaars figuratie vervingen door abstractie, werd dat ook als een vorm van iconoclasme beschouwd.

Heilig Vuur
Dat Lütticken de terugkeer van religie ter discussie stelt, juicht Prins toe. Hij denkt eveneens dat de aandacht voor religieus fundamentalisme in de media, vooral voor dat van moslims, dit beeld heeft geschapen. Ook in de moderne kunst - een graadmeter voor de samenleving - is religie nog even marginaal als twintig jaar geleden, volgens hem.

De tentoonstelling ‘Heilig Vuur. Religie en spiritualiteit in de moderne kunst’ in De Nieuwe Kerk in Amsterdam zou aansluiten bij de media-aandacht voor religie. “Jammer dat hier enkel uit de collectie van het Stedelijk is geput. Daardoor is het verhaal dat de expositie wil vertellen, niet altijd gekoppeld aan het beeld.”

Trend
Lütticken probeert met kunst bij zijn bezoekers twijfel te zaaien over de comeback van religie. Het Stedelijk Museum laat in De Nieuwe kerk met circa tachtig topstukken uit zijn collectie juist zien dat religie springlevend is. Daarmee haakt het Stedelijk aan bij een trend in de media, volgens Lütticken.

Publiekelijk kritiek geven op de expositie vindt hij een ‘hachelijke zaak’. “Men zou het kunnen opvatten als kritiek van iemand die zelf een ander soort tentoonstelling heeft gemaakt.” De expositie over moderne kunst en religie Traces du Sacré (Sporen van het Heilige) in Parijs noemde Lütticken eerder in kunsttijdschrift Metropolis M een ‘quasi-encyclopedische grabbelton over allerlei vormen van religie in relatie tot moderne kunst.’

Religie hot
Ook kunstenaar en kunstdocent Rinke Nijburg ziet religie niet wedergekeerd. Nog niet. Wel putten zijn studenten vrijelijk uit de symboliek van verschillende religies, zónder afkeuring uit het kunstmilieu. “Dat was vroeger anders”, weet Nijburg, bij wie religie als rode draad door zijn werk loopt. Nu religie hot is, verwacht hij dat meer kunstenaars zich serieuzer met dit thema gaan bezighouden. Al was het alleen maar uit commercieel oogpunt.

De expositie Heilig Vuur vindt hij een goed initiatief, omdat het de combinatie kunst en religie onder de aandacht brengt: “Het werd tijd.” Maar hij verdenkt de organisatie wel van enig opportunisme. En de samenstelling van de geselecteerde werken slaat hij door de beperking tot de eigen collectie van het Stedelijk niet erg hoog aan.

Diamanten schedel
Dat mensen op Heilig Vuur afkomen, is een teken aan de wand, volgens Jos de Mul, hoogleraar wijsgerige antropologie. De kredietcrisis gaf de interesse in het spirituele in de kunst een impuls, zegt hij. Beeldende kunst, film en literatuur zijn altijd al het terrein geweest van de zoektocht naar antwoorden op grote vragen. En de media duiden kunst steeds vaker spiritueel, meent de hoogleraar.

Ze vergeleken de met diamanten bedekte schedel van kunstenaar Damien Hirst met vanitasstillevens, die vergankelijkheid symboliseren. De peperdure schedel laat zien dat zelfs de meest exorbitante rijkdom onze sterfelijkheid niet wegneemt. De Mul denkt echter dat media een trend kunnen uitvergroten maar niet ontketenen. “Als mensen er geen zin in hebben, doen ze niet mee.”

Kredietcrisis
In de tentoonstelling van Lütticken ziet De Mul een bevestiging van Hegel’s voorspelling dat kunst steeds minder zintuiglijk wordt en vaker ideeën zal willen uitdrukken. “De wetenschap probeert kunst en religie te verklaren. Tentoonstellingscatalogi worden dikker en kunstwerken zijn slechts aanleiding voor geleerde betogen van makers en kunstcritici.”

De tol die de kredietcrisis eist, zou de mens als zingevend wezen een boost geven en hem weer richting tentoonstellingen als Heilig Vuur drijven. Maar een terugkeer van traditionele religie in West-Europa is volgens De Mul met de nog immer voortschrijdende secularisering niet aan de orde. Net zo min als Prins, Lütticken en Nijburg dit zagen gebeuren. Niet in de maatschappij en dus niet in de kunst. “Maar,” zegt De Mul, “spiritualiteit, religieus of niet, is van alle culturen en het beeld speelt daarin meestal een hoofdrol.”

Niet iedereen begrijpt de boodschap
‘Heel teleurstellend’ vond kunstcriticus Wouter Prins de expositie van het project The Return of Religion and Other Myths. Prins vindt dat de tentoonstelling lijdt onder de ‘doorgeschoten associatiedrift’ van maker Sven Lütticken. Die zou volgens hem leiden tot onmogelijk te maken gedachtesprongen voor bezoekers.

In kunsttijdschrift Lucasx noemde Prins deze expositie die de vermeende terugkeer van religie onderzoekt, theoretisch te breed en beeldend te mager opgezet. Te gezocht, de lijntjes van kunst naar theorie te fragiel.

Ook NRC was niet gecharmeerd van de tentoonstelling en noemde haar een ‘saai en didactisch geheel van objecten die nergens als zelfstandige, beeldende werken tot hun recht komen. Kunstwerken gekozen om een theoretisch betoog te illustreren.’

Jip en Janneke
Lütticken beaamt de noodzaak van gedachtesprongen. “Het is een essayistische en commentariërende tentoonstelling. Met de relaties die we tussen afbeeldingen en objecten leggen, nodigen we bezoekers uit om er zelf over na te denken. Daar hebben sommigen niet zo’n zin in. Toch is deze expositie over religie even legitiem als de groteren die alles wat meer met de paplepel ingieten. Alleen accepteert niet iedereen dit. Intellectueel? Inderdaad, maar ik zal niet jeremiëren over de Jip en Janneke-cultuur in Nederland. Daar word ík soms een beetje moe van.”

Het boek van Sven Lütticken, Idols of the Market: Modern Iconoclasm and the Fundamentalist Spectacle, verschijnt deze zomer. De tentoonstelling ‘Heilig Vuur. Religie en spiritualiteit in de moderne kunst’ liep t/m 19 april 2009.

Jolanda Breur

Eerder gepubliceerd in Trouw en op Trouw Meer!

Moderne kunst wacht op openbaring

2009-05-27T22:50:00+01:00

Voor de wetenschappers op het symposium ’Goddelijke kunst’ is het religieuze aan kunstobjecten vooral ’een gebeuren’. Een proces tussen kunstenaar of beschouwer en het kunstwerk. Het gaat hen dus niet om de bestemming van het werk. Wel om verlangen naar eenheid.

Wanneer is kunst religieus? Moet ze daarvoor religieuze motieven verbeelden of een religieuze ervaring oproepen? Wetenschappers van verschillende pluimage lieten zaterdag hun licht over deze kwestie schijnen. Dat licht leidde op het symposium van het Soeterbeeck Programma aan de Radboud Universiteit in Nijmegen niet tot een pasklaar antwoord. Wel werd een rode draad zichtbaar.

Ondraaglijk gevoel
Filosoof en dichter Renée van Riessen neemt het woord. Met gedichten van Sappho, Hanlo en zichzelf illustreert ze hoe poëzie een nieuwe werkelijkheid schept. De dichter wil een ondraaglijk gevoel van afwezigheid opheffen. Vanuit een verlangen naar wat niet is. Het is een religieus verlangen om te hechten. „De Bijbel is een dichterlijk boek. Het Hooglied bijvoorbeeld gaat ook over afwezigheid.” Wat gemist wordt, verandert tijdens het schrijven, volgens Van Riessen. Het schrijven of scheppen maakt uiteindelijk vrij.

Kunst overstijgt
Met filmfoto’s wil filosoof Sylvain De Bleeckere aantonen dat filmkunst het blikveld van de mens wijzigt. Metafysische waarden als eeuwig- en tijdloosheid veranderen voor de beschouwer in schijnbegrippen. De Bleeckere gebruikt een film van de Russische cineast Andrei Tarkovski. „Tegen het atheïstische en communistische regime in, werkte hij in zijn films met iconenkunst uit de christelijk-orthodoxe traditie.” Daarmee haalt hij het volgens De Bleeckere uit ’de verengende blik van de orthodoxe theologie die het ten onrecht opeist als haar bezit’. „Deze kunst overstijgt zelf de orthodoxie.”

Bezoeker en kunstenaar Marleen B. Berg (51) verwacht geen antwoorden op het ’boeiende’ symposium. „Die krijg ik ook niet als ik kunst maak.” Dat maakproces ervaart ze wel als religieus. Maar het werk hoeft niet dezelfde ervaring op te roepen bij beschouwers. „Zij halen er een eigen boodschap uit.”

Imitatie verboden
„Muziek is geen taal, vertelt geen verhaal en heeft geen boodschap”, laat hoogleraar muziek en christendom Martin Hoondert zijn publiek ’s middags weten. Het geeft net als poëzie vorm aan een religieus verlangen. De uitvoering staat centraal, want zonder vertolking geen muziek. Tijdens die uitvoering beleven we relaties waarnaar we verlangen als werkelijk. „We ervaren eenheid, sacraliteit”, aldus Hoondert.

Net als in de beeldende kunst is imiteren uit den boze. In de westerse muziektraditie doorbreekt goede muziek cliché’s. Om dit te illusteren laat Hoondert ’Die Kunst der Fuge’ van Bach horen. Als contrast volgt het mystieke Plenum, van de Nederlandse componist Daan Manneke, dat juist herhaalt. „Deze muziek heeft geen thema, het gaat om de klank. Manneke behoort tot de stroming van de Nieuwe Spirituelen. Westerlingen hebben in deze tijd behoefte aan rust.”

Cadeau
Na de voordrachten neemt de religieus geïnspireerde kunstenaar Jan Peter Muilwijk met twee collega’s het boek ’God en kunst’ in ontvangst. Het verschijnen van de geïllustreerde essaybundel was aanleiding voor het symposium. Muilwijk: „De diepere lagen die wetenschappers in ons werk aanboren, inspireren me in mijn toch wat stille atelier. Dit boek is een cadeau.”

Verlangen naar opstanding maakt kunst religieus
Resten van de religieuze traditie spelen een prominente rol in de kunst, stelt Erik Borgman, hoogleraar systematische theologie. Zo gebruiken moderne kunstenaars religieuze motieven voor een persoonlijk statement. „Maar daarmee is de oude religie niet terug in de kunst.”

Beheersing verliezen
In de westerse cultuur hoort moderne kunst niet te imiteren, zegt Borgman. „Want dan is het geen kunst meer.” Dus vindt de kunst zichzelf steeds opnieuw uit. Bijzonder hierbij is volgens de hoogleraar dat de moderne kunstenaar voortdurend probeert zijn beheersing over het materiaal te verliezen „om iets te laten gebeuren wat hij zelf niet heeft bedacht. Moderne kunst wacht op openbaring, wil zichzelf daardoor in dienst laten nemen. God krijgt zo de ruimte om aan het licht te komen in een nieuwe gestalte. De kunstenaar wacht op het moment dat het graf zich opent en de doodse hoeveelheid materiaal die onze wereld is, ontwaakt. Dat verlangen naar opstanding maakt moderne kunst religieus.”

Kunst kan werkelijk contact leggen tussen God en mens
Dat we moeite hebben met ’het transcendente’ komt volgens filosoof Philip Verdult omdat het vooral een formeel begrip is. Het betekent zoiets als ’dat wat overstijgt’ maar wie precies wat overstijgt, mogen we zelf invullen. „Vandaag bedoelen we datgene wat alles overstijgt ofwel het goddelijke, ook wel God.” Kan kunst reëel contact leggen tussen ons en dat goddelijke?

Kunst gebeurt
Ja, zegt Verdult terwijl hij teruggrijpt op de filosoof Hans-Georg Gadamer. Die zei dat een kunstwerk pas echt kunst is als het iets met ons doet. Een kunstwerk is een gebeuren dat de beschouwer én de kunstenaar overstijgt, transcendeert. Hier maakt Verdult een kanttekening. Het transcendente is geen object buiten ons, maar óók een gebeuren. Het is een proces met twee polen: God en mens.

Daarom moet men ’het transcendente’ als werkwoord verstaan: bezig zijn met overstijgen of transcendentie. Een kunstwerk of situatie roept iemand dan op zijn gewone manier van voelen, denken en reageren te overstijgen.

Het heilige is in het materiële kunstwerk zelf aanwezig
Voor Frans Maas staat het buiten kijf dat beelden altijd al ’een onvoorstelbare invloed’ hadden op het spirituele leven binnen en buiten de kerk. De hoogleraar spirituele geschiedenis denkt dat het transcendente of heilige in het materiële werk zelf aanwezig is. Het kunstwerk is niet alleen maar een verwijzing ernaar. Hij refereert aan de moord op een jongen in de wachtkamer van station Roosendaal.

Moord in wachtkamer
Die wachtkamer ligt na de moord vol bloemen, gedichten en briefjes. Reizigers weten: hier is het gebeurd en ze voelen betrokkenheid als verbijstering en huiver. Dat is in de zichtbare ’installatie’ aanwezig en grijpt de toeschouwer aan in het schouwspel. Hier gebeurt het.

Dat de westerse traditie in de materiële afbeelding geen contact met God ziet, komt door het Bijbelse verbod om godenbeelden te maken. In de oosterse traditie ligt dit anders. Daarin gaat de verering van het beeld door naar het origineel. Iconen hebben een heiligheid die vergelijkbaar is met het kruis.

Jolanda Breur

God en kunst. Verdwijnen en verschijnen van het religieuze in de kunst. De auteurs, waaronder Erik Borgman en Wil Derkse, onderzoeken hierin hoe kunstenaars met vragen over leven en dood omgaan. Philip Verdult (red.), Lannoo, ISBN 9789020982824, € 34,95

Gepubliceerd in Trouw en op Trouw Religie & Filosofie.

Genomineerden beste filosofieboek 2008 bekend

2009-05-17T17:37:00+01:00

De shortlist voor de Socrateswisselbeker is bekend. Een jury kiest uit deze vijf genomineerde boeken het meest prikkelende en oorspronkelijke Nederlandstalige filosofieboek van vorig jaar.

De winnaar mag op 17 april, tijdens de Nacht van de Filosofie in Amsterdam, de wisselbeker in ontvangst nemen.

Op de shortlist staan:

• Hans Achterhuis, Met alle geweld
• Jean Paul Van Bendegem, Over wat ik nog wil schrijven
• René ten Bos, Het geniale dier
• Sjaak Koenis, Het verlangen naar cultuur
• Jenny Slatman, Vreemd lichaam

De jury bestaat uit Frans Jacobs (Universiteit van Amsterdam), Leonie Breebaart (Trouw), Anna Luyten (Knack), Florentijn van Rootselaar (Filosofie Magazine). Eerder wonnen onder meer Frank Ankersmit, Andreas Kinneging en Jos de Mul de Socrateswisselbeker.

Longlist

Je komt overal jezelf tegen

2009-01-10T21:27:00+01:00

Langdurig – of misschien wel voor altijd – naar het buitenland. Geweldig! Spannend! Stoer! Tot de onvermijdelijke man met de hamer langskomt. Heimwee heb je. Naar je vrienden, je eigen bed. En je wilt nu eindelijk wel eens een gesprek dat iets dieper gaat ‘ Hello, what is your name?’

Nogmaals gooi ik de metale hendel om. Nee, weer geen stromend water vanochtend. Geïrriteerd slof ik naar de ton met regenwater. Een knalgeel plastic bakje dobbert uitnodigend in het rond. Tien seconden later laat ik het koude water over mijn ineengekrompen rug lopen.

Later die ochtend sta ik bijna twee uur in de rij voor een buskaartje. Zweetpareltjes op mijn voorhoofd en lood in de benen. De vieze, verfomfaaide geldbiljetten in mijn hand. Eindelijk kijk ik in het chagrijnige gezicht van de verkoper. “Uitverkocht!” snauwt hij me in het Vietnamees toe. Maar dat geldt niet voor de arme sloebers achter mij.

Na vier jaar ontberingen in het buitenland, sta ik gelukkig weer onder warm, Nederlands douchewater. Voor een busrit hoef ik alleen maar m’n strippenkaart in de stempelautomaat te stoppen. En de achterblijvers die roepen dat ik hier niets gemist heb, vergeten al die werkelijk belangrijke zaken in een mensenleven. Ik herkende mijn eigen nichtjes amper toen ik ze weer zag.

Tegenvaller
Cijfers van het CBS laten zien dat het aantal Nederlandse vrouwen dat na langere tijd terugkeert vanuit het buitenland sinds vorig jaar weer stijgt. Oost west, thuis best? Volgens Rosa Koelemeijer, auteur van ‘Hollandse bergen’, valt leven buiten onze grenzen niet mee. Wijzer en een illusie armer door haar eigen exotisch avontuur besloot ze te kijken hoe andere Nederlanders het doen in het buitenland.

Haar boek dat dit voorjaar uitkwam, is daarvan een verslag en, het blijkt écht niet mee te vallen. Van de 42 geïnterviewde landgenoten hebben er maar zeven echte, lokale vrienden waarmee ze wel eens de kroeg induiken. En nauwelijks de helft spreekt de taal van het gastland. “In het begin gaan ze nog wel naar de dorpsfeesten maar daar blijven de gesprekken dan op groenten-en-jamniveau hangen. Het contact is toch anders dan met mensen in je oorspronkelijke omgeving”, zegt Rosa.

Doorslaan
Saskia Zimmermann, psychologe en met haar kinderen wonend in Zuid-Frankrijk beaamt dat het soms overleven is in het buitenland. Zij begeleidt Nederlanders die emigreren en daarbij op problemen stuiten. “Het heeft erg met de planning te maken. Hoe lang blijf je weg of wil je überhaupt niet meer terugkomen?

Mensen denken in één jaar de taal te leren en zich in twee jaar thuis te voelen, maar dat duurt zeker vijf en tien jaar. De eerste drie jaar zijn het moeilijkst. In deze heimweefase kan de weegschaal naar beide kanten doorslaan. Als je dan naar Nederland terugkeert is er vaak sprake van opluchting. De tijd tussen aankomen op een nieuwe bestemming en ‘thuis zijn’ is een soort niemandsland: je deed je oude kleren uit maar hebt nog geen nieuwe. Je staat in je hemd.”

Assertief
Rieke (39) begon haar buitenlandavontuur in Australië. De bedoeling was een jaar weg te blijven. “Ik dacht, ik moet dit gewoon proberen en als het leuk is dan haal ik het jaar. Is er niets aan, dan sta ik over drie weken jankend weer op Schiphol.” Ze maakte het jaar vol. “Ook om mezelf te bewijzen dat ik het kon. Ik kwam heel assertief terug, m’n moeder schrok ervan. Ik durfde ineens alles te vragen, iedereen aan te spreken.” De ervaring smaakte naar meer en Rieke werd reisbegeleidster. Vooral het onderweg zijn vond ze uiteindelijk vermoeiend. Het leven uit een tas.

Maar ook toen ze een jaar als managementassistente in Korea werkte en op één plek woonde, wende niet alles. “Het gaat toch om wat je kent, hier weet je wat er in de supermarkten ligt. Hier zijn voorzieningen die andere landen niet altijd kennen zoals goede sportscholen, sauna’s en fietspaden. En het heeft me een half jaar gekost om in Korea een terrasje te vinden. Als je ergens langer bent, gaat het gevoel op een andere plek te zijn, iets nieuws te ontdekken ook voorbij.”

Op tournee
Volgens Rieke heeft Nederland genoeg te bieden. Ze voelt zich er prettig. “Zaken zijn hier goed geregeld, dat valt op als je terugkomt. Openbaar vervoer, de zorg. En ik ken de Nederlandse maatschappij op m’n broekzak, dat is makkelijk. In Amsterdam voel ik me op m’n gemak omdat het vertrouwd is. In buitenlandse steden blijf ik alert. Alsof er ieder moment iets onverwachts of onprettigs zou kunnen gebeuren.

Als ik voor een korte periode in Nederland was, ging ik op tournee, bij vrienden langs. Dan trok ik dus met m’n rugzak door eigen land. Dat miste ik wel, ver van huis, de gezelligheid en kneuterigheid. Gezelligheid vind je natuurlijk ook in het buitenland maar die is overgoten met een exotisch sausje.

Passie volgen
Als puntje bij paaltje komt, weet ik toch het best wat ik aan mijn Nederlandse vrienden heb. Vriendschappen met hen gaan het langst mee, tenminste, voor mij. Ik hoef niet de halve wereld af te reizen om ze te zien. Ik heb nu een vaste baan en een huis gekocht in een super Hollands stadje, Culemborg.”

“Nederlanders vertrekken vaak naar het buitenland omdat ze onrustig zijn of het contact met zichzelf kwijtraakten”, weet Saskia Zimmermann. “Ze zoeken een leven dat beter past, maar weten niet hoe dat in eigen land voor elkaar te krijgen. Het tempo in Nederland ligt hoog, normen en waarden veranderen en de ontevredenheid neemt toe. Deze mensen willen zichzelf daarvan bevrijden en hun passie volgen.

De fout die ze daarbij soms maken, is denken daar met een schone lei te beginnen. En hopen dat onder die fruitbomen met een mooie ondergaande zon alles wel goed komt. Maar dan loop je op een nieuwe bestemming onherroepelijk tegen jezelf aan.” Volgens Saskia is het heel belangrijk om te weten waarom je weg wilt, “anders slaat de twijfel toe als je moeder op het vliegveld in tranen uitbarst.”

Paranoia
Na een jaar Australië vond Lou (30) haar draai niet meer in Nederland en ze vertrok voor vijf maanden naar een kibboets in Israël. Daarna begon ze aan een studie culturele antropologie waarvoor ze ook in het buitenland vertoefde. “Reizen was een soort ideaalbeeld, het gaf status. En ik deed er net zo hard aan mee in het begin.

Maar het moest steeds gekker. Alleen met een reis naar Antarctica had je bij wijze van spreken nog een leuk verhaal. Het is net alsof westerlingen de boel nog moeten koloniseren, maar dan als reiziger. Je maakt indruk als je op een plek bent geweest waar nog geen enkele reiziger je voor ging.” Toch pakte Lou opnieuw haar spullen en ze vertrok naar Senegal voor haar afstudeeronderzoek. “De armoede maakte indruk en ik vroeg me af of de Senegalezen cadeautjes of geld van me verwachtten.”

Ze wijdde haar onderzoek aan het contact tussen toeristen en de lokale bevolking. “Dat was heel moeilijk. Ik werd zelfs een beetje paranoia. Vierenhalf maand woonde ik bij een familie, in een dorp dat helemaal leefde van het toerisme. Zij zagen mij ook als toerist. Vierenhalf maand op een mensenleven is natuurlijk niets om dat anders te gaan zien. Wat er met toeristen gebeurde, betrok ik op mezelf.

Poot uitdraaien
Ik vroeg de zoon des huizes eens een radio voor me mee te nemen uit de stad. Toen hij terug kwam, noemde hij een prijs die hoger was dan ik had verwacht. Ik betaalde hem en hoorde later dat de werkelijke prijs veel lager lag. Het was dubbel. Soms waardeerde ik de listen wel waarmee die jongens Club Med toeristen een poot uitdraaiden. Maar ze gingen ook wel eens te ver. Op een gegeven moment wist ik niet meer wat mijn eigen vooroordelen waren en verloor ik m’n zelfbeeld. Ik miste iemand om hierover te sparren.

Iedere dag moest ik weer nadenken over wat hoorde en niet hoorde. Ging ik naar de markt om vis te halen, mocht ik niet vergeten dan eens wat bij de een te kopen en dan weer bij de ander. Anders kreeg je geheid bonje. Ik leerde dat vriendschappen daar anders in elkaar zitten en wist niet op wie ik kon rekenen. Ik had een vriendje dat gelukkig kritisch was en me ook gewoon vroeg wat ik in godsnaam kwam doen. Hij vroeg me niet om geld maar ik vertrouwde hem nooit voor honderd procent.

Goeie blanke
Toen ik weer in Nederland was, voelde ik vooral opluchting. Weg spanning, weg stress. Weer genieten van seizoenswisselingen en mensen om me heen die mij al lang kennen en weten hoe ik in elkaar zit. Ik hoef niet meer te bewijzen dat ik een ‘goeie blanke’ ben. Inmiddels heb ik laten zien dat ik dat niet ben. Ik heb geen contact meer met de mensen uit het dorp, heb ze bevestigd in hun vooroordeel. In het begin belde ik nog wel eens of ik stuurde geld. Maar het contact stond me tegen, het waren iedere keer dezelfde oppervlakkige gesprekken. Dat lag natuurlijk ook aan mijn verwachtingspatroon.”

Saskia Zimmermann ziet regelmatig dat haar ‘patiënten’ in een identiteitscrisis raken. Ze hebben niet meer de status die ze in hun oude vriendenclub of werkkring hadden. “Vriendschappen opbouwen duurt jaren, daar vergissen mensen zich in. Je moet zelf flink investeren, niemand zit op je te wachten. Buitenlanders hebben een plat, eenzijdig beeld van je. Je referentiekader gaat eraan en dat maakt eenzaam.” Rosa Koelemeijer zag Nederlanders bij elkaar kruipen. “Ze missen aansluiting bij de lokale bevolking. Mensen zoeken gelijkgestemden met dezelfde gewoontes.”

Buitenlandse vriendjes
“Ik woonde in Buenos Aires maar het was moeilijk om er vrienden te maken. Je komt er bijna niet tussen.” Tessa (31) gaf drie jaar geleden de brui aan haar baan en tienjarige relatie. Ze ging reizen en werkte als reisbegeleidster in Midden- en Zuid-Amerika. De buitenlandse vriendjes volgden vanzelf. Ze leerde een Argentijn kennen en woonde een tijdje in Buenos Aires. “Ik ging er eigenlijk vanzelfsprekend van uit dat ik in het land van mijn lief zou gaan wonen. En dat heeft nadelen.

Het was bijvoorbeeld moeilijk om werk te vinden. Daarnaast spreek ik wel Spaans maar ik ben geen ‘native speaker’. Als we ruzie hadden, werd ik emotioneel en daardoor kwam ik niet goed uit mijn woorden. Heel frustrerend. Hij begreep me dan niet, maar misschien wilde hij me wel gewoon niet begrijpen. Cultuurverschillen, ze geven een leuke dimensie aan je relatie, maar kunnen ook een barrière zijn. Communiceren is soms vermoeiend, zeker als het om gevoelens en opvattingen gaat. En enig machismo was hem niet vreemd. Hij vond het maar niks als ik zonder hem ging stappen en dat heb ik ook niet gedaan. Maar we hebben er wel flink ruzie over gemaakt.

Kakkerlakken
We gingen een keer naar een barbecue van zijn werk. Ik raakte aan de praat met de man van een vrouwelijke collega van hem. Dat nam hij me niet in dank af. Zijn familie was ook nog eens arm. En daar kwam ik dan met mijn euro’s op de bank. Ik voelde me soms bezwaard om kleding te kopen of uit eten te gaan. Daarnaast was het moeilijk om woonruimte te vinden in de stad, dus woonden we bij zijn tante in.

Het huis was klein, had weinig lichtinval, veel kakkerlakken en geen warm water. Onze ruzies bewaarden we voor als zijn tante de deur uit was.” Volgens Tessa begrijpen Nederlandse mannen beter dat vrouwen er een eigen vriendenkring op na houden en hun vrijheid nodig hebben. Ze is blij met haar nieuwe vriend Alwin, een Nederlander. “We hebben maar een half woord nodig. “En geen afstanden meer overbruggen voor de liefde, geweldig!”

“Pas als je zelf onthecht bent, kun je losser en onafhankelijker in een nieuwe, buitenlandse relatie staan.” Saskia benadrukt dat je de motivatie om in een ander land te blijven uit jezelf moet halen en niet uit een relatie. Mensen merken pas in het buitenland hoe verbonden ze zijn met hun eigen cultuur, zegt zij. “Het zit hem niet in de grote dingen maar in die honderdduizend kleine. De ongeschreven regels bijvoorbeeld, die ver weg anders zijn.”

cultuurbarrières
Ze merkt op dat veel vrouwen behoefte hebben aan diepgaande contacten. Dat heeft tijd nodig. Je moet de taal leren en cultuurbarrières overwinnen. Daarom zijn ze terug in Nederland vaak weer snel op hun plek, duiken gelijk dat sociale netwerk weer in. Dat is wat ze nodig hebben.” Saskia denkt dat het goed is om zeker in het begin contact te hebben met lotgenoten. “Alles wat je in Nederland had, heb je niet meer. Je staat half buiten de maatschappij. Maar als je wilt aarden in het buitenland zul je écht contact moeten maken met de lokale bevolking.”

Rieke en ik nemen samen de trein vanuit Culemborg naar Utrecht. We halen herinneringen op aan onze langdurige busreizen in Midden-Amerika. “Dat gestuiter op die harde banken. En de klapramen waren altijd lam, als er al glas in zat.” We kijken om ons heen en onwillekeurig maken we een vergelijking. Ik denk aan mijn vriendin Stephanie, ook net terug na een jaar buitenland. Zij wist me laatst te vertellen: “Mensen zijn van nature lui, ze gaan voor comfort en gemak. En voor dat wat ze kennen.” Haar inzicht kwam me ongemakkelijk bekend voor.

Hoe leuk, interessant en leerzaam ‘het buitenland’ ook was, de herinnering aan mijn warme bed thuis bleef. Een soort nestgevoel. De steekwoorden van de andere remigrantes stellen me gerust; kneuterigheid, vrienden aan wie je niets hoeft uit te leggen, vertrouwdheid...wortels. Niets om me voor te schamen.

Jolanda Breur